ERDEMLİ SOHBETLER 20 Gerçek Gazeteciler

Merhaba. Ben Erdem...

Eskiden, o çok eski dediğimiz ama aslında sadece birkaç on yıl öncesinde kalan o naif zamanlarda, akşamları evlerimizde bir ritüel vardı. Akşam yemeği yenir, çaylar demlenir ve evin en güzel köşesinde duran o sihirli kutunun düğmesine basılırdı. Haberler başlardı... O ekrandan bize seslenen ses, evimizin bir ferdi gibiydi. Ne söylerse inanırdık, çünkü bilirdik ki; o masada oturan kişinin tek bir derdi vardır: Bize dünyada, ülkemizde, sokağımızda gerçekten ne olup bittiğini anlatmak. Gerçek, sadeydi. Gerçek, filtresizdi.

Bugün... Bugün o kutunun içinden artık tek bir ses çıkmıyor. Bugün her yerimizden binlerce, milyonlarca ses fışkırıyor. Cebimizdeki o küçük, parlak ekranlardan, önümüzdeki monitörlerden, her saniye beynimize sayısız "bilgi" akıyor. Ama gelin görün ki; bu sağır edici bilgi gürültüsünün ortasında, insanlık tarihinin belki de en büyük susuzluğunu çekiyoruz: Hakikate olan susuzluğumuzu...

Çünkü biliyoruz ki; gizli kapaklı, örtülü, üzerine kalın şallar örtülmüş bir dünyada, adalet denilen o hassas terazi doğru tartmaz. Hatırlayın, adaletin terazisinden bahsetmiştik. O terazinin kefelerine konulan taşların ne olduğunu görmezsek, dengenin sağlandığına nasıl inanacağız? Şeffaflık olmadan adalet olmaz. Hakikat olmadan, şeffaflık olmaz.

Peki nedir bu hakikat? Bugün size bir fotoğraf karesinin dışarıda bıraktığı o koca evrenden, kelimelerin nasıl birer silaha, cümlelerin nasıl birer zindana dönüştüğünden bahsetmek istiyorum.

Günümüzün modern meydanlarında, adına sosyal medya dediğimiz o uçsuz bucaksız dijital arenalarda bir şeyler oluyor. İnsanlar, sadece kendi yankı odalarında yankılanan sesleri "gerçek" sanmaya başladı. Algoritmalar bizi öylesine iyi tanıyor ki, sadece duymak istediklerimizi fısıldıyor kulağımıza. Ve biz, kendi düşüncemizi doğrulayan o sahte haberleri, o üretilmiş yalanları büyük bir iştahla, hiç sorgulamadan, hiç süzgeçten geçirmeden yutuyoruz. Bir haberi okurken "Bu doğru mu?" diye sormak yerine, "Bu benim inancıma, benim tarafıma, benim öfkeme hizmet ediyor mu?" diye soruyoruz. Hizmet ediyorsa... Anında paylaşıyor, o yalanı binlerce kişiye daha bulaştırıyoruz. İşte medya okuryazarlığı denilen o hayati yeteneğin eksikliği, toplumu içten içe kemiren bir virüs gibi yayılıyor.

Ve korkutucu olan ne biliyor musunuz? Bu sahte illüzyonlara inanan, her gördüğü öfkeli tweete, her izlediği kurgulanmış videoya kayıtsız şartsız iman eden bu devasa kalabalıklar... Yarın sabah kalkıp, hepimizin kaderini belirleyecek o kritik kararları alıyorlar. Seçimler yapıyorlar, yön belirliyorlar. Hakikatin zehirlendiği bir toplumda, irade sağlıklı kalabilir mi? Kirli suyla sulanan bir tarladan, temiz bir hasat beklenebilir mi?

İşte tam da bu karanlıkta, o kirli suyun kaynağına inmeye çalışan, kendi hayatını, kendi konforunu hiçe sayan birileri var. Gerçek gazeteciler... Hani o devasa, şatafatlı, ışıklı plazalarda, o büyük kurumsal yapıların güvenli gölgelerinde oturup, sadece kendilerine gönderilen metinleri okuyanlardan bahsetmiyorum. Ben size, o devasa binaların dışına itilmiş, yalnızlaştırılmış, elinde sadece bir kalem, bir kamera ve dağ gibi bir vicdanla sokak sokak gerçeği arayan o inatçı ruhlardan bahsediyorum.

Eski kurumsal kimliklerini, "rahat ama yalan" bir hayata satmayı reddedip, bireysel çabalarıyla, adeta tırnaklarıyla kazıyarak bize haber ulaştırmaya çalışan o yalnız ustalardan bahsediyorum. İşleri ne kadar zor, biliyor musunuz? Bir yanda devasa bir dijital linç makinesi... Yüzü olmayan, ismi olmayan, ruhtan yoksun binlerce bot hesap. Tek bir merkezden yönetilen, gerçek bir insan bile olmayan ama gürültüsü yeri göğü inleten troller... Diğer yanda, gücün o soğuk, o tahammülsüz yüzü.

Gerçeği yazmanın, hakikati fısıldamanın bile bir "suç" unsuruymuş gibi gösterildiği, haber yapmanın adeta mayın tarlasında yürümekle eşdeğer tutulduğu bir dönemdeyiz. "Acaba bu cümleyi kurarsam, başıma ne gelir?", "Acaba bu soruyu sorarsam, hangi kapılar yüzüme kapanır, hangi kilitler üzerime vurulur?" korkusuyla yaşamak... Korku, insanın ruhunu küçültür. Ama işte bazı ruhlar var ki, o daracık, o küçültücü kalıplara sığmayı reddediyorlar. Bedel ödüyorlar. Dışlanıyorlar. Bazen aylarını, yıllarını o dört duvar arasında, güneşten uzak, gökyüzünden uzak geçiriyorlar. Neden? Sırf siz, ben, hepimiz... O perde arkasındaki gerçeği bilelim diye. Sırf o terazi doğru tartsın diye.

O gazetecilerin kalemlerine vurulan her pranga, aslında bizim gözlerimize çekilen bir mildir. Susturulan her ses, bizim kulaklarımıza dökülen kurşundur. Çünkü haber alma hakkı, sadece "ne olduğunu bilme" hakkı değildir; aynı zamanda "insan kalabilme", "özgür düşünebilme" ve "yanıltılmama" hakkıdır.

Bizim toplum olarak yapmamız gereken bir şeyler var. Şikayet etmeyi bırakıp, aynaya bakma vaktimiz geldi. Sosyal medyada önümüze düşen her haberi, o çok sevdiğimiz paylaş butonuna basmadan önce, bir anlığına durdurup düşünmek zorundayız. "Bu bilgi nereden geliyor?", "Bunu kim, ne amaçla dolaşıma soktu?", "Bunun kaynağı güvenilir mi?" İnanın, sadece bu üç saniyelik duraksama, o üç saniyelik şüphe, devasa algı operasyonlarını çökertecek en güçlü silahtır.

Gerçeği savunan o yalnız gazetecileri, o bağımsız habercileri de o koca yalnızlıklarında tek başlarına bırakmamalıyız. Onların ürettiği o temiz, o zahmetli içeriklere sahip çıkmalıyız. Gerçek gazetecileri yaşatmalıyız... Eskiden sokağın başındaki o küçük büfeden nasıl her sabah bir gazete alıyorsak, o bozuk paraları nasıl habere ayırıyorsak, bugün de aynı bilinci dijital dünyada göstermeliyiz. Az, çok demeden... Tıpkı günlük bir gazete alıyor gibi, o bağımsız kalemlere, o bireysel çabalara omuz vermeliyiz, maddi ve manevi destek olmalıyız. Çünkü eğer onlar susarsa, geriye sadece robotların, trollerin ve çıkarların o sağır edici kakofonisi kalacak. Ve o gürültünün içinde, bir gün kendi sesimizi bile duyamaz hale geleceğiz.

Gönlümüzden geçen nedir biliyor musunuz? Gönlümüzden geçen, kelimelerin hapsedilmediği bir dünyadır. Bir habercinin, gerçeği yazdığı için kahraman ya da hain ilan edilmediği; sadece işini, sadece mesleğini yapan normal bir insan olarak kabul gördüğü bir ülkedir. Gönlümüzden geçen, her fikrin, her bilginin, hiçbir filtreden, hiçbir sansür mekanizmasından geçmeden, sadece insan aklının, sağduyunun ve vicdanın o muazzam süzgecinden geçerek tartışıldığı bir iklimdir.

Hakikatten korkmayan bir toplum, yıkılmaz. Çünkü hakikat, üzerine ne kadar toprak atarsanız atın, ne kadar derine gömerseniz gömün, bir gün o toprağı çatlatıp güneşe ulaşacak bir tohumdur. Önemli olan, o tohumun yeşermesi için o toprağı sulayacak cesareti bulabilmektir. O cesaret, bazen küçük bir soruda gizlidir. Bazen, bize dayatılan o süslü yalanlara "Hayır, ben buna inanmıyorum" diyebilme iradesinde...

Gözlerinizi o mavi ışıklı ekranlardan bir an olsun ayırın. Okuduğunuzun, dinlediğinizin sadece bir "ses" mi, yoksa bir "gerçek" mi olduğunu kalbinize sorun. Kalp, aklın unuttuğunu her zaman hatırlar.

Gerçeğin aydınlattığı, şüphenin ve aklın rehber olduğu o güzel yarınlarda, kelimelerimizi daha özgür kurabilmek dileğiyle... Hakikatin peşinden gidenlere selam olsun.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 19 Ah İstanbul

Merhaba. Ben Erdem...

Şehir yaşantısı denince, ülkemizin büyükşehirleri arasında şüphesiz birinci, hatta dünya metropolleri arasında en üst sıralarda yer alan, çağların ötesinden günümüze süzülüp gelmiş o mega şehrimiz, İstanbul gelir aklımıza... Bugün, o devasa döngünün içindeki en yorgun labirentten, içinden deniz geçen bu eşsiz coğrafyadan bahsedeceğiz.

Resmi kayıtlara bakarsanız, on altı milyon insanın yaşadığı bir şehir burası. Ama sokağa çıktığınızda, vapura binmek için omuz omuza o iskeleye yürüdüğünüzde, sabahın o puslu ayazında metrobüs duraklarına baktığınızda, bu sayının yirmi milyonun çok ama çok üzerinde olduğunu teninizde hissedersiniz. Burası sadece bir şehir değil... Tek başına nefes alan, yutkunan, devasa bir ülke gibi. Ülkenin bütün ekonomik çarkları burada dönüyor. Bütün büyük umutlar, kırık dökük hayaller, o çarkların arasına sıkışmak pahasına onyıllardır buraya taşınıyor.

Yıllarca "taşı toprağı altın" dediler bu şehre. Anadolu'nun dört bir yanından, o altını bulmak, hayatını kurtarmak, belki de sadece bu devasa kalabalığın içinde görünmez olmak için milyonlarca insan aktı bu yedi tepeye. Ama o altın, o vaat edilen efsane, zamanla yerini devasa gri betonlara bıraktı. Dikkat ettiniz mi... Biz bu şehri çok sevdik. Belki "taammüden" sevdik, bile isteye yandık bu aşka ama ona pek de iyi davranmadık. Plansızca büyüdük. Dağ, tepe, dere yatağı demeden bulduğumuz her boşluğa, her yeşile bir beton kutu kondurduk.

Eskiden, o çok eski olmayan geçmişte, doğu ile batı arasında uzanan ince uzun silüetinde yaşardık bu şehrin. Sabahları güneşin doğduğu yönden yola çıkar, akşamları yorgun argın güneşi batıya doğru kovalardık. İşimizle evimiz arasındaki o uzun saatleri, o bitmek bilmeyen doğu-batı aksındaki yollarda tüketirdik. Sonra o aks bize yetmedi. Sığamadık. Kuzeye doğru, ormanların kalbine, şehrin o son ciğerlerine doğru... Güneye, denizin sınırlarına doğru kontrolsüzce genişledik. Şimdi o kadim doğu-batı yorgunluğuna, bir de kuzey-güney aksının o ağır, o çözümsüz yükü eklendi. Bu şehrin yolları, artık nefes almakta, kan pompalamakta zorlanan yaşlı bir bedenin tıkanmış damarlarına benziyor.

Akşam trafiğinde, o kırmızı farların oluşturduğu, ucu bucağı görünmeyen o parlak, o zehirli nehre bakarken ne düşünüyorsunuz? Saatleriniz yollarda geçiyor... Ömrünüzün o en kıymetli, o geri döndürülemez anları, bir direksiyon başında ya da buğulu bir otobüs camına başınızı dayamışken ağır ağır akıp gidiyor. Geriye sadece tükenmişlik kalıyor. Eve vardığımızda sevdiklerimize ayıracak halimiz, birbirimizin yüzüne bakıp gülümseyecek enerjimiz kalmıyor. Hep bir yerlere yetişme telaşı, hep bir hayatta kalma mücadelesi.

Tüm bu yorgunluğun, bu gündelik savaşın üzerine, bir de hepimizin bildiği, konuşmaktan yorulduğu ama her gece başımızı yastığa koyduğumuzda hissettiğimiz o sessiz tehlike var... Deprem. Yapıların güvenliği, o her an sarsılma korkusu, şehrin kendi içindeki o devasa yapısal kaosu.

Bazen başınızı kaldırıp gökyüzüne bakarsınız, binaların arasından sıyrılıp boğazın o eflatuna çalan lacivertine dalar gözleriniz... Martıların çığlığına, vapurun köpürttüğü o beyaz suya, yedi tepenin o yorgun ama mağrur silüetine bakıp iç geçirirsiniz. İçinizden, bu kadim şehre sadece şiirler yazmak gelir. Ama biliyorsunuz... Sadece şiir yazarak, sadece lodosu içimize çekip eski şarkıları mırıldanarak iyileştiremiyoruz o derin yaraları. Bir şeyi gerçekten seviyorsanız, onun göz göre göre eriyip gitmesine, damarlarının tıkanmasına, nefessiz kalmasına seyirci kalamazsınız. Romantizmin o puslu, o eflatun rüyasından uyanıp, biraz da gerçeğin o soğuk, o keskin gri betonuna dokunma vakti geldi.

Bugün biraz bu sorumluluktan, çağları aşıp gelen bu devasa yorgun bedeni nasıl ayağa kaldıracağımızdan konuşalım. Akılla, bilimle ve cesur kararlarla... Bu şehri kurtarmak, ona yeni yükler bindirmekle, ona yeni makyajlar yapmakla olmaz.

İlk ve en hayati adımımız şu olmalı... Durmak. Evet, yanlış duymadınız. Genişlemeyi durdurmayı bilmek. Boş bulduğumuz her yeşile, her araziye, her toprak parçasına yeni devasa projeler, yeni beton kuleler dikme iştahımızdan vazgeçmek zorundayız. Bu şehre yapılacak en büyük iyilik, boş kalan o son arazilerine dokunmamaktır. Bunun için çok ciddi, esnemeyen, kişiye veya kuruma göre değişmeyen kararlar alınmalı ve bu kararlar titizlikle, tavizsiz bir şekilde uygulanmalı.

Peki, ülkenin o devasa inşaat enerjisini ne yapacağız? Sektörü mü durduracağız? Hayır. Yeni alanlara binalar yapmak yerine, elimizdeki o çürük, o yorgun, o güvensiz yapı stoğunu iyileştirmeye odaklanmalıyız. Şehrin yeni anayasası bu olmalı... Hastalıklı, zayıf dokuyu iyileştirmeden, şehri daha da şişirmenin, yeni mahalleler eklemenin kimseye bir faydası yok. Önce oturduğumuz evin, yürüdüğümüz sokağın güvenliğinden emin olacağız. O süslü cephelerin arkasındaki çürük kolonları, yorgun demirleri onaracağız.

Ama sadece İstanbul'un içini düzenlemek, binaları yenilemek yetmez... Çünkü sorun, suyun aktığı havuzun küçüklüğünde değil, o havuza akan suyun debisinin çılgınlığında. Bu göç nasıl duracak? Bu kalabalık nasıl nefes alacak? Cevap, İstanbul'un sınırlarının çok daha ötesinde gizli. Biz, yıllarca bütün yumurtaları aynı sepete koyduk. Bütün sermayeyi, bütün üretimi, bütün hayalleri bu yedi tepeye sıkıştırdık.

Artık bu ülkenin başka köşelerine, başka güzel coğrafyalarına bakma vakti geldi. Anadolu'nun o geniş, o derinlikli düzlüklerinde, deprem riskinin nispeten daha düşük olduğu, gelişmeye ve büyümeye aç, güvenli yeni cazibe merkezleri yaratmak zorundayız. İnsanlar doğdukları topraklarda, ya da o topraklara yakın yeni merkezlerde nitelikli iş bulabilmeli, hayal kurabilmeli. Bütün yükü tek bir köprünün, tek bir şehrin omuzlarına yüklerseniz, o köprü eninde sonunda yorulur... Ve çöker.

Üretimi durduralım, sanayinin önünü keselim demiyorum. Aksine, o büyük enerjiyi, o üretim gücünü ve sermayeyi doğru yere kanalize edelim diyorum. Demir yollarına ve deniz yollarına tam entegre edilmiş, lojistik ağı güçlü, modern, akıllı yeni sanayi merkezleri kuralım. Ama bunları İstanbul'un o daracık boğazına, o yorgun su havzalarına, ormanlık alanlarına değil; ülkenin o geniş, güvenli ve stratejik bölgelerine inşa edelim. Sanayiyi, ağır üretimi, devasa lojistik depolarını yavaş yavaş, planlı bir şekilde bu mega şehirden çıkarıp ülkeye yayalım. Yayalım ki, İstanbul sadece devasa bir fabrika veya uçsuz bucaksız bir şantiye olmaktan çıksın. Kendi tarihi kimliğine, o eşsiz kültürüne, sanatına, finansal vizyonuna ve doğal güzelliğine geri dönebilsin.

Bir insanı iyileştirmek için nasıl onun damarlarındaki tıkanıklığı açıyor, omuzlarındaki yükü hafifletiyorsak; bu şehri iyileştirmek için de aynısını yapmalıyız. Yükü paylaşmalıyız. Eğer bunları yaparsak... Eğer aklı, bilimi ve planlamayı o taammüden sevdiğimiz şehrin rehberi yaparsak, işte o zaman her şey değişir. İşte o zaman vapurda içtiğimiz çayın tadı, o çayı yetiştiren toprağın hakkını verir. İşte o zaman sabah bindiğimiz metronun uğultusu, bir çaresizliğin değil, tıkır tıkır işleyen sağlıklı bir sistemin sesi olur. Sokakta yürürken başımızı kaldırdığımızda devasa beton blokların o karanlık gölgesini değil, gökyüzünün o hep özlediğimiz mavisini görürüz.

İstanbul'u kurtarmak, sadece İstanbulluların değil, bu ülkede yaşayan herkesin meselesidir. Çünkü bu şehir, bizim geçmişimiz olduğu kadar, doğru planlarsak geleceğimizdir de. Onu korumak, sadece geçmişe duyduğumuz romantik bir özlem değil; hayatta kalmak için, aydınlık bir geleceğe nefes alarak yürümek için mecburiyetimizdir.

Bugün... Yolda yürürken, o trafiğin içinde beklerken şehrin yüzüne bir kez daha bakın. O yorgun ama direnen, umut bekleyen yüzüne... Ve aklınızın bir köşesinde hep şu olsun: Biz bu şehri sadece şiirlerle sevemeyiz. Onu yaşatmak için aklımızı, vicdanımızı ve kararlılığımızı da ortaya koymak zorundayız.

Bir sonraki bölüme kadar, şehrinize ve kendinize iyi bakın. Zamanın ve mekanın değerini bilerek, umutla kalın. Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 18 Tatil mi Bayram mı?

Merhaba. Ben Erdem...

Önümüz bayram... Takvim yaprakları, o her yıl ısrarla karşımıza çıkan kırmızı günlere ulaştı yine. Ve biliyorum, birçoğumuzun dilinin ucunda, her tatil arifesinde olduğu gibi o meşhur ezber hazır bekliyor... "Nerede o eski bayramlar?"

Bu cümleyi kurarken, içten içe zamanı suçlamayı çok seviyoruz. Sanki zaman denilen o görünmez hırsız gelmiş, çocukluğumuzun o neşeli, o heyecanlı, o telaşlı günlerini bizden habersizce çalıp gitmiş gibi davranıyoruz. Sanki değişen mevsimlermiş, dönen dünyaymış gibi, garip ve tatlı bir mağduriyetin arkasına saklanıyoruz.

Ama bugün, o çok sevdiğimiz nostaljik hırkayı yavaşça bir kenara bırakalım istiyorum. Çünkü dürüst olalım... Bayramlar bir yere gitmedi. Takvim aynı takvim. Ay aynı ay, gün aynı gün. Değişen bayramlar değil... Değişen biziz. Kaybolan, buharlaşıp uçan bir şey yok ortada. Sadece bizim kendi irademizle "tercih" edip, kendi ellerimizle hayatımızdan çıkardığımız değerler var.

Geçmişin o tatlı heyecanını hatırlayın... Eskiden bayram demek, ciddi bir emek demekti. Tatlı, paylaşıldıkça çoğalan bir yorgunluk demekti. Evlerde günlerce önceden başlayan o hazırlıklar, mutfaktan yükselen kokular, o bitmek bilmeyen temizlik telaşı... Kapı zilinin hiç susmadığı, seslerin birbirine karıştığı o kalabalık evler... Evet, çok yorucuydu. Gerçekten yorucuydu. Ama o zahmetin, o koşuşturmacanın içinde muazzam bir aidiyet duygusu gizliydi. Biz, o yorgunluğun içinde birbirimize tutunuyorduk.

Peki sonra ne oldu? Biz büyüdük. Şehirler büyüdü. Modern hayatın o baş döndürücü hızına, iş dünyasının o bitmeyen taleplerine, trafiğe, strese kapıldık. Ve çok yorulduk. Gerçekten, iliklerimize kadar yorulduk. "Bütün yıl çalıştım, bari bayramda kafamı dinleyeyim" dedik. Bu çok insani, çok anlaşılır bir refleksti aslında. O kalabalık, o gürültülü akraba ziyaretlerinin, bitmek bilmeyen "Ne zaman evleniyorsun, işler nasıl?" sorularının yerini... güneydeki sessiz şezlonglar, her şey dahil otellerin steril odaları aldı. Mendillerin, kolonya kokularının yerini uçak biletleri ve güneş kremleri aldı.

O akraba ziyaretlerinden, o kalabalıklardan kaçmayı "özgürlük" sandık. Şezlongda tek başımıza uzanıp, kimseyle konuşmadan denize bakmayı "dinlenmek" olarak tanımladık. Bugün bize çok çekici geliyor bu yalnızlık, değil mi? Kimseye hesap vermemek, kimsenin derdini dinlemek zorunda kalmamak, sadece kendi konfor alanımızda kalmak... Modern insanın en büyük lüksü gibi görünüyor.

Ama burada, o şezlongda uzanırken gözden kaçırdığımız çok kritik, çok sessiz bir detay var. Biz sadece bugünün tatilini planlamıyoruz. Biz aslında, kendi geleceğimizi şekillendiriyoruz. Bugün ilmek ilmek ördüğümüz bu "temassızlık" kültürü, yarın bizim kalıcı dünyamız olacak.

Bir düşünün... Bugün bir akrabaya, bir dosta gitmeye üşendiğimiz için, ya da o telefon konuşmasını uzun bulduğumuz için... teknolojinin o soğuk kollarına sığınıyoruz. Toplu mesaj listelerinden, ruhsuz, kopyala-yapıştır tebrikler gönderiyoruz. Yanına bir gülen yüz emojisi koyup, vicdanımızı rahatlatıyoruz. "Tebrik ettim mi? Ettim." Biz ilişkilerimizi pratikleştirdiğimizi sanıyoruz ama aslında içini boşaltıyoruz. Zahmetsiz sevgi olmaz. Zahmetsiz bağ kurulmaz.

Ve işin en çarpıcı kısmı şu... Bugün bizim inşa ettiğimiz bu "izolasyon" kültürü, bu "kendi alanıma çekileyim" felsefesi... bir zaman sonra o kadar da sevimli olmayacak. Yıllar geçecek. Biz yaşlanacağız. O çok övündüğümüz kariyer koşuşturmaları yavaşlayacak. Hayatın temposu düşecek. İşte o gün geldiğinde, etrafımızda o çok şikayet ettiğimiz, kaçıp kurtulmak istediğimiz "gürültüyü" arayacağız. Birinin kapımızı çalmasını, bize lüzumsuz sorular sormasını, evin içinde yankılanan o yorucu kalabalığı özleyeceğiz. Ama bulamayacağız. Çünkü o kalabalığı, biz bugün kendi ellerimizle dağıttık. O gürültüyü, biz kendi tercihlerimizle susturduk.

Bugün o sessiz şezlonglarda bulduğumuz huzur, yarın evimizin salonunda yankılanan devasa bir ıssızlığa dönüşecek. Ve o gün aynaya baktığımızda, takvimi ya da zamanı suçlayamayacağız. "Nerede o eski bayramlar" diyemeyeceğiz... Çünkü o yalnızlık, başımıza gelen bir felaket değil; bizzat kendi tasarladığımız, parasını ödediğimiz, uğruna yollara düştüğümüz bir tercih olacak. Biz, o ıssızlığın mimarlarıyız.

İnsan bedeni yorulduğunda uyuyarak dinlenebilir. Ama ruh yorulduğunda, yalnız kalarak dinlenmez. Ruh, ancak bir başka ruha temas ettiğinde, birinin gözünün içine bakıp samimi bir kahkaha attığında dinlenir. Biz bedensel yorgunluğumuzu atarken, ruhsal yalnızlığımızı derinleştiriyoruz. Konforumuzu korumak adına, gelecekteki sığınağımızı yıkıyoruz.

Bugün, bu bölümü kapatırken, sizden o planladığınız tatilleri iptal etmenizi, biletleri yakmanızı falan istemiyorum elbette. Sadece, neyi inşa ettiğimizin farkında olalım istiyorum. Bu bayram, o konforlu fanusumuzdan bir anlığına da olsa dışarı uzanmayı deneyelim. O kopyala-yapıştır mesajlardan birini silin. Gerçekten arayın. Sadece sesini duymak için, "nasılsın" demek için... Belki tatildesiniz, gidemiyorsunuz ama en azından o görünmez bağın tamamen kopmasına izin vermeyin. Zahmet edin. Çünkü bugün o bir dakikalık konuşmaya edeceğiniz zahmet, yarın yaşayacağınız o derin sessizliğin panzehiri olacak.

Kendi geleceğinize, o kaçınılmaz yarınlarınıza yatırım yapın. Bugün kendi isteğinizle kucakladığınız o yalnızlığın, yarın size sarılacak kimse bırakmayacağını unutmayın. Sevdiklerinizin, ve bizzat kendi geleceğinizin kıymetini bilin.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 17 Savaşın Tonları

Hatırlıyor musunuz... Birkaç bölüm önce bu stüdyoda, gözleri bağlı Adalet Tanrıçası Temis’i ağırlamıştık. Onun elindeki o hassas teraziden, vicdanın o görünmez ağırlığından bahsetmiştik. Bugün, o terazinin en çok zorlandığı, kefelerinin en sert şekilde sarsıldığı o karanlık alana gireceğiz. İnsanoğlunun en eski, en kanlı ve maalesef en kârlı icadını konuşacağız.

Merhaba. Ben Erdem...

Kelimeler... Bazen gerçeği anlatmak için değil, gerçeği saklamak için kullanılırlar. Ve insanoğlunun arkasına saklanmayı en çok sevdiği kelimelerden biri de "Savaş"tır.

Savaş... Ne kadar kolay çıkıyor ağzımızdan, değil mi? Oysa bu kelime, o kadar geniş, o kadar dipsiz bir çuvala dönüştü ki, içine ne atsanız yutuyor. Bir doktorun hastanedeki çaresiz bir virüsle, mesela veremle savaşından bahsediyoruz... Bir öğretmenin, yoksul bir köy okulunda cehaletle savaşını alkışlıyoruz... Bir aktivistin, kesilmek istenen asırlık bir ormanı korumak için, beton mikserlerinin önüne geçerek verdiği o sessiz, o onurlu savaşa saygı duyuyoruz.

Bunların hepsi birer savaştır. Ama dikkat edin; bu savaşların namlusu ölüme değil, hayata dönüktür. Bunlar, yaşatmak için verilen, karanlığa karşı yakılan birer ışıktır.

Ama bir de işin diğer yüzü var. Bizi asıl zehirleyen, o kelimenin arkasına saklanan diğer "savaş" türü... Dünyanın öbür ucunda, sırf haritada altı çizili kaynaklara, petrole, altına ya da stratejik bir geçide sahip olmak için, bir gece yarısı gökyüzünden ateş yağdıranların "savaş"ı... İkisini aynı kelimeyle anmak, kelimenin kendisine, hatta insanlığa yapılmış en büyük haksızlıktır.

Çizgileri kalın kalın çekelim mi bugün? Bir milletin; bağımsızlığını, onurunu, çocuklarının geleceğini korumak için, kapısına dayanmış bir işgale karşı verdiği o ölüm kalım mücadelesi... Bu kutsaldır. Bu, o konuştuğumuz Temis’in elindeki kılıcın ta kendisidir. Kötülüğü durdurmak için çekilmiş bir kılıç. Ama komşusunun toprağına göz dikenin, sırf "benim gücüm sana yeter" kibriyle sınırı geçenin elindeki o demir parçası... O bir kılıç değildir. O, sadece bir hırsızın maymuncuğudur.

Peki, bizi bu maymuncuğu alkışlamaya nasıl ikna ediyorlar? Hiç düşündünüz mü? Dünyanın herhangi bir yerinde, işler içeride kötüye gitmeye başladığında ne olur? Ekonomi tekler, enflasyon tırmanır, adalet sarsılır, insanlar yorulur... İşte o an, sistemin en eski, en karanlık illüzyonu devreye girer: Korku. Bir anda, ufukta bir "düşman" belirir. Veya usulca icat edilir. "Bize saldıracaklar", "Bizi yok edecekler" nidalarıyla, bir panik havası yaratılır.

Ve o meşhur "Bayrak altında toplanma" psikolojisi başlar. Siz, evde çocuğunuza alacağınız sütün hesabını yaparken; birileri çıkar ve "Şimdi hesap sorma zamanı değil, şimdi birlik olma zamanı" der. Açlık, yoksulluk, haksızlık... Hepsi o devasa hamaset gürültüsünün içinde erir gider. Siz vatanı savunduğunuzu sanırsınız; oysa savunduğunuz şey, sadece birilerinin sarsılan koltuklarıdır.

İşin bir de matematik kısmı var tabii... O korkunç çark: Savaş ekonomisi. Biliyor musunuz, bugün dünyada o kadar çok silah, o kadar çok mühimmat üretiliyor ki... Bunların depolarda beklemesi, o fabrikaların sahipleri için büyük bir zarardır. O devasa sanayinin dönmesi için, silahların kullanılması gerekir. "Ya bize saldırırlarsa" kisvesi altında, milyarlarca dolar ödenip alınan o bombalar... Belli bir raf ömürleri vardır. Eskimesinler diye, depoda çürümesinler diye, dünyanın ücra bir köşesinde, hiç tanımadığımız insanların, evlerin, hayallerin üzerine boca edilirler. Neden mi? Çok basit. Yenilerinin sipariş edilebilmesi için. Giden canlar, yıkılan şehirler, yetim kalan çocuklar... Bunlar sadece, bir sonraki çeyrekte açıklanacak olan şirket bilançolarının, o soğuk istatistiklerin "gider" kalemidir.

Savaş, çoğu zaman bir güvenlik meselesi değil; kanla yazılan bir ticaret sözleşmesidir. Ve o sözleşmenin altında, maalesef hep fakir çocukların kanı vardır. İmza niyetine...

Peki, bu koca yalanın ortasında, gerçeği nerede bulacağız? Pusulamız ne olacak? Size, hayatı savaş meydanlarında, barut kokuları ve siperlerin o soğuk çamuru içinde geçmiş bir askerden, tarihin gördüğü en büyük vizyonerlerden birinden bahsetmek istiyorum. Mustafa Kemal Atatürk.

Dünyadaki pek çok lider, savaşı bir "şarkı" gibi, bir "zafer masalı" gibi anlatırken; ömrünü cephelerde tüketmiş bu adam ne demiştir, biliyor musunuz? "Harp, zaruri ve hayati olmalıdır." Ve o meşhur, o tüyler ürperten devam cümlesi: "Milletin hayatı tehlikeye maruz kalmadıkça, harp bir cinayettir."

Şu cümlenin ağırlığına, şu evrensel duruşa bir bakın. Bir başkomutan... Çanakkale’de, Sakarya’da, Dumlupınar’da ölümle burun buruna gelmiş bir insan... Savaşa "cinayet" diyor. Çünkü o, kanın rengini biliyordu. O, gencecik çocukların toprağa düşmesinin ne demek olduğunu, o acıyı en derin hücresinde hissediyordu. Onun verdiği savaş, başkasının toprağını almak için, ganimet elde etmek için ya da birilerine silah satmak için değildi. Onun savaşı, yok edilmek istenen bir milletin nefes alma hakkıydı. O yüzden Kurtuluş Savaşı, kutsal bir direniştir. O yüzden bir cinayet değil, bir diriliştir.

Atatürk’ün bu sözü, sadece o güne ait bir söz değildir. Bugün, dünyanın neresinde olursa olsun, ekranlarda bize izletilen o yeşil gece görüş kameralarının, atılan füzelerin, uçakların arkasındaki niyeti tartmak için kullanacağımız en hassas vicdan terazisidir.

Bugün, o teraziyi kendi içinizde kurun. Size alkışlatılmak istenen, "zafer" diye sunulan o görüntülere bir de bu gözle bakın. Orada, hayatı tehlikede olan bir milletin zaruri müdafaası mı var? Yoksa, silah depolarını boşaltıp yenilerini doldurmak isteyen, içerideki çürümüşlüğü örtmek için dışarıda kan döken bir tüccar aklı mı?

Eğer bir savaş, bir çocuğu yaşatmak, bir ormanı korumak, bir hastalıktan kurtulmak ya da kendi evini zalimden savunmak için verilmiyorsa... O, kahramanlık destanı değildir. Atatürk’ün dediği gibi, o sadece organize bir cinayettir. Ve her bir cinayet, bayrakla örtülemeyecek kadar büyüktür.

Keşke... Keşke bütün bu anlattıklarım, mikrofonun ucundan dökülen naif bir ütopya olarak kalmasa. Keşke o geniş yelpazedeki, o süslü kelimelerle ambalajlanmış cinayetlerin hepsi, ama hepsi bir son bulsa. Düşünsenize; öldürmek, yıkmak, yok etmek için harcanan o milyarlarca doların, o bitmek bilmeyen mesainin, o korkunç mühendislik zekasının, sadece ve sadece yaşatmak için harcandığını bir düşünsenize...

Ama ne yazık ki... Biliyoruz. Bunu söylerken zorlanıyorum ama, biliyoruz ki bu böyle olmayacak. İnsanoğlu o kibriyle, o doymak bilmeyen ihtirasıyla bir gün o kıyametin fitilini kendi elleriyle yakacak. Ve o ateş düştüğünde; haklı haksız, zalim mazlum, sınır veya bayrak demeyecek. Kurunun yanında yaş da... Hepimiz, o büyük anlamsızlığın içinde yok olup gideceğiz.

Oysa tersi de mümkün... İnsan kalabilmek, hep mümkün.

Bugünlük bu kadar. Kendinize, vicdanınıza ve kelimelerin ardındaki o sessiz hakikate iyi bakın. Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 16 Tehlikeli Kelime: Emekçi

Neden "Dünya Erkekler Günü" yok, hiç düşündünüz mü?

Ya da erkek haklarını savunan, hani kelimeyi biraz eğip bükerek söyleyelim, "patrizm" diye bir akım neden yok?

Belki de doğurganlığın kutsandığı, yani insanlığın o görünmez kıblesinin Kibele'ye dönük olduğu o çok kadim dönemlerde yaşasaydık; durum çok daha farklı olacaktı. Toprak ananın, üretenin, can verenin el üstünde tutulduğu o zamanlarda, kadınlar için "pozitif ayrımcılık" yapılmasına zaten ihtiyaç yoktu. Eğer o düzende kalsaydık, ne "feminizm" diye bir akıma, ne de "8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü" gibi, bize utancımızı ve eksikliğimizi hatırlatan bir güne ihtiyacımız olmazdı...

Ne zaman ki doğurganlığın tek başına kadına ait o sihirli bir mucize olmadığı anlaşıldı; erkeğin de bu varoluşa etkin bir şekilde dahil olduğu keşfedildi... İşte o kırılma noktasında, fallusun kudreti ile Priapos bereketin yeni sembolü haline geldi.

Güç, zarafeti yendi.

Kılıç, toprağı esir aldı.

İşte o zaman "kadın" cinsiyeti, sessiz, yazısız ama çok acımasız bir küresel anlaşmayla ikinci plana, sessizliğe, mümkünse evlerin en karanlık odalarına itildi.

Merhaba. Ben Erdem...

Bugün biraz geçmişe, biraz bugüne, ama en çok da içimizdeki o bitmek bilmeyen güç sevdasına bakacağız.

Kadınlardan, erkeklerden, ama en temelde "insan" olmaktan konuşacağız.

Günümüzde takvimler 8 Mart'ı gösterdiğinde, etrafımızda kopan o pembe fırtınayı hepimiz biliyoruz. Ekranlarda, vitrinlerde, sosyal medyada bir "kutlama" telaşıdır gidiyor. Kozmetik indirimleri, pırlanta kampanyaları, restoranlarda kadınlara özel menüler, hediye edilen kırmızı karanfiller...

Herkes kadınların zarafetinden, anneliklerinin ne kadar kutsal olduğundan, onların hayatımızın çiçeği olduğundan bahsediyor.

Ama durun bir dakika...

8 Mart, kapitalizmin bize sunduğu, Sevgililer Günü'ne benzeyen o tatlı tüketim festivallerinden biri değildir. O günün asıl, o değiştirilmeyen, o ağır adı; "Dünya Emekçi Kadınlar Günü"dür.

Fark ettiniz mi? O "emekçi" kelimesi, zamanla çok kurnazca bir mühendislikle o cümlenin içinden düşürüldü.

Çünkü "emekçi" kelimesi tehlikelidir. Konfor bozar. Soru sordurtur.

Emekçi kelimesi bize çiçekleri değil; 1857'de, Amerika'nın New York kentinde, on altı saatlik ağır çalışma koşullarına, kölelik düzenine ve düşük ücretlere karşı greve giden on binlerce dokuma işçisi kadını hatırlatır.

O kelime; patronların, kadın işçileri fabrikaya kilitlemesini ve ardından çıkan o korkunç yangında yüzün üzerinde kadının bağırarak, yanarak can vermesini hatırlatır.

Bir düşünsenize... O tekstil fabrikasında dumanlar yükselirken, kapılar üzerlerine kilitlenmişken, o kadınların istedikleri tek şey "eşit işe eşit ücret" ve insanca yaşayabilmekti...

İşte 8 Mart, o dumanların, o küllerin içinden doğan bir isyanın, bir onur mücadelesinin tarihidir. Onlar bize bir hak mücadelesi bıraktılar.

Ama biz ne yaptık?

O kanla yazılan tarihi aldık; kırışıklık kremi reklamlarına, ev aletleri indirimlerine indirgedik. O yangını, parfüm sıkarak unutmaya çalıştık...

Sırf daha çok satabilmek, sırf o derin uykumuzdan uyanmamak için... Çünkü tüketmek, hak aramaktan, yüzleşmekten her zaman daha konforlu gelmiştir insanoğluna... 

Bir de şu meşhur "feminizm" kavramı var...

Ne yazık ki, bugün bu kelimeyi duyduğunda yüzünü ekşiten, bunu bir tür "erkek düşmanlığı" sanan, ya da "evde kalmış, öfkeli kadınlar kulübü" gibi algılayan koca bir kalabalık var.

Hatta kadınların bile bir kısmı "Ben kadın haklarını savunuyorum ama feminist değilim" diyerek kendini o kelimeden aklama ihtiyacı hissediyor.

Bu, ne kadar sığ, ne kadar haksız bir önyargı, öyle değil mi?

Feminizm, kadınların erkeklerden üstün olduğunu, dünyanın sadece kadınlar tarafından yönetilmesi gerektiğini savunmaz. 

Feminizm; binlerce yıldır o Priapos'un gölgesinde kalmış, sesi kısılmış, karar mekanizmalarından dışlanmış, sırf cinsiyeti yüzünden eksik sayılmış bir varlığın, "Ben de buradayım, aklımla, emeğimle buradayım ve seninle eşit haklara sahibim" deme çabasıdır.

Bu bir "ayrıcalık" talebi değildir. Bu, yüzyıllardır gasp edilmiş olanı, masaya oturup medenice geri isteme eylemidir.

Ama gücü elinde tutan o ataerkil yapı, o gücü kaybetmekten o kadar çok korkuyor ki, eşitlik talebini bir "tehdit", bir "savaş ilanı" gibi göstermeyi seçti her zaman.

Biraz da bizim coğrafyamıza, bizim kendi hikayemize dönelim...

Anadolu'nun o derin, o bereketli hafızasına bir inelim önce. Kadeş Antlaşması'nı okul yıllarından hepimiz hatırlarız; hani şu Mısırlılarla Hititler arasında imzalanan, insanlık tarihinin bilinen ilk yazılı barış antlaşması. Ama tarih kitaplarının genelde üstünkörü geçtiği muazzam bir detay vardır o kil tabletin üzerinde. O antlaşmada sadece Hitit Kralı'nın mührü yoktur; onun hemen yanında, devlette eşit söz sahibi olan Hitit Kraliçesi, büyük Tavananna Puduhepa'nın da kendi mührü basılıdır. Sadece savaşta değil, barışın inşasında da, uluslararası diplomaside de devletin zirvesinde oturan, Mısır firavunuyla kendi adına mektuplaşan bir Anadolu kadını... Düşünebiliyor musunuz? Binlerce yıl önce, tam da bu topraklarda, kadının adı ve onayı olmadan devletler arası barış bile yapılamıyordu.

Bu eşitlik, bu gücü paylaşma kültürü sadece Anadolu'yla da sınırlı kalmadı elbette. Tıpkı daha sonra Orta Asya bozkırlarında, Cengiz Han'ın o meşhur kurultayında yaşandığı gibi...

Kelimelerin hafızası vardır, bilirsiniz. Dilimizdeki o çok zarif, çok saygıdeğer bir hitabın, "Hanım" kelimesinin kökenine dair o meşhur rivayeti duymuşsunuzdur.

Tarihçiler ve dilbilimciler bunun güzel bir halk efsanesi olduğunu söylese de, içinde barındırdığı ruh o kadar gerçektir ki...

Derler ki; Cengiz Han bir gün tüm komutanlarını, beylerini büyük bir kurultayda toplar. Sağ yanına da eşini oturtur. Meclistekilere döner ve der ki; "Ben hepinizin Han'ıyım... Ama bu da benim Han'ım!"

İşte "Hanım" kelimesinin o gün o çadırda, kadına duyulan o muazzam saygıdan doğduğu anlatılır. Eski Türklerde kadın, sadece evin değil, devletin de ortağıydı. Hakan'ın mührünün yanında Hatun'un da mührü olmazsa, o ferman geçerli sayılmazdı.

Fakat zamanla biz o çadırlardan çıkıp farklı kültürlerin etkisine girdikçe, o "Han" olan kadınları evlerin arka odalarına, kafeslerin ardına kilitledik. Kadının adını, toplumun hafızasından sildik.

Neyse ki bizim tarihimizde çok büyük, çok parlak bir şansımız daha vardı. Bizim, o eski saygıyı, o kadim eşitliği modern çağda yeniden hatırlatan, zamanının fersah fersah ötesini görebilen muazzam bir kurucu irademiz vardı.

Pek çok gelişmiş sayılan Avrupa ülkesinden, Fransa'dan, İtalya'dan, İsviçre'den yıllarca önce; bizim ülkemizde çok radikal adımlar atıldı.

Mustafa Kemal Atatürk'ün vizyonuyla, 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı.

Bu sadece basit bir kanun maddesi değildi. Bu, yüzyılların karanlığını yırtan bir zihniyet devrimiydi.

Düşünün, Avrupa'nın göbeğinde kadınlar henüz kendi adlarına banka hesabı bile açamazken, biz o meclis çatısı altında kadının iradesini, kadının aklını ülke yönetimine kattık.

Ulu Önder Atatürk'ün şu muazzam sözünü aklımızdan hiç çıkarmamamız gerekiyor: "Ey kahraman Türk kadını! Sen yerde sürünmeye değil, omuzlar üzerinde göklere yükselmeye layıksın."

O eşsiz zekasıyla şunu çok iyi biliyordu: Bir toplumun yarısı topraklara zincirle bağlı kaldıkça, diğer yarısının göklere yükselebilmesi mümkün değildir.

Eksik bir kanatla, hiçbir kuş uçamaz...

Peki biz, o 1930'larda yakılan aydınlanma meşalesini bugün daha da ileriye taşıyabildik mi?

Bugün hala toplantı odalarında, siyaset koridorlarında kadınların başının sertçe çarptığı o görünmez engellerden, o "cam tavanlardan" bahsediyoruz.

Aynı diplomaya sahip, aynı masada, aynı stresi çekerek çalışan kadın ve erkeğin maaş bordrolarındaki o utanç verici farkı konuşuyoruz. Hala toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamaya, "kadın işi", "erkek işi" gibi o ilkel ayrımları yıkmaya çalışıyoruz.

Oysa liyakat, cinsiyet sormaz.

Zeka, kromozomlara bakmaz.

Emek, kadın ya da erkek diye ayrılmaz.

Bizim asıl sorunumuz, gücü elinde tutan o yapının, koltukları paylaşmaktan duyduğu o ilkel korku. 

Çünkü güç paylaşıldıkça, ayrıcalıklar elden gider.

Ama tüm bu tabloya rağmen umudu elden bırakmamalıyız...

Tıpkı, Taammüden Aşk'ın satır aralarında, paralel ve kesişen düşüncelerin o yeni geometrisinde bulduğumuz o derinlik gibi; insanlık da ne kadar tökezlerse tökezlesin, ne kadar yavaş adımlar atarsa atsın, eninde sonunda hatalarından öğrenerek, yüzleşerek ilerleyen bir tür olduğuna inanmak istiyoruz.

Özlediğimiz o gelecek, sadece kadın ve erkek arasındaki o bürokratik dengenin sağlandığı bir dünya değil, "yaşam hakkının" gerçek anlamda kutsandığı "yepyeni bir çağ."

Sadece cinsiyetin değil; bizi bizden koparan, bizi suni kutulara hapseden tüm o ayrıştırıcı unsurların müze raflarına kaldırıldığı bir dönem.

Tohumdan ağaca, karıncadan balinaya kadar; nefes alan, var olan tüm canlıların yaşama hakkının, insanoğlunun kibrinden çok daha üstün tutulduğu bir dünya hayali.

Biz, sadece "benim hakkım", "benim gücüm" demeyi bırakıp; doğanın o muazzam dengesi içinde "onun da hakkı var", "bu ağacın da, bu kadının da, bu çocuğun da hakkı var" diyebildiğimiz gün, işte o asıl çağa adım atmış olacağız.

O güne kadar... Kadınların sadece takvimdeki tek bir gün değil, her gün omuzlar üzerinde göklere yükselebildiği; Emeklerinin sadece kozmetik indirimleriyle değil, kayıtsız şartsız bir adaletle taçlandırıldığı bir dünya için... Zihnimizdeki o görünmez prangaları kırmaya devam edeceğiz.

Çünkü unutmayalım; büyük vizyonerlerin armağan ettiği ya da büyük bedeller ödenerek kazanılan haklar, ancak biz onlara sahip çıktığımız sürece yaşar.

Ve o adalet terazisi kendi kendine değil; biz onu inatla, cesaretle ve vicdanla doğru tuttuğumuz sürece dengede kalır.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 15 Laik misiniz?

Merhaba. Ben Erdem...

Ramazan ayının o kendine has, o telaşsız huzurunu hissettiğimiz, iftar sofralarının birleştirici sıcaklığını yaşadığımız ilk haftayı geride bıraktık. İnsanın kendi içine döndüğü, sabrı öğrendiği, ruhunu terbiye ettiği o mübarek zaman dilimindeyiz. Ama dışarıda, özellikle o avucumuzun içindeki ekranlarda ve televizyon dizilerinde, bu huzurun tam tersi bir rüzgar estiriliyor.

Fark ediyor musunuz? Sanki görünmez bir el, sürekli eski defterleri karıştırıyor. Toplumun en hassas, en kırılgan uçlarını birbirine sürtüp kıvılcım çıkarmaya çalışıyor. Sosyal medyada, dizilerde, tartışma programlarında yapay bir gündem, yapay bir kavga köpürtülüyor. Bir tarafta "inancını yaşayanlar", diğer tarafta "modern hayatı seçenler" diye karikatürize edilmiş, gerçeği yansıtmayan tiplemeler üzerinden bir çatışma senaryosu yazılıyor.

Biz bugün bu oyuna gelmeyeceğiz. Amacımız, kaşınmaya çalışılan o yarayı deşmek, iltihabı, cerahati ortalığa saçıp can yakmak değil. Tam tersine... Amacımız, o iltihaplı bölgeye güvenli bir mesafeden yaklaşıp, aklın ve vicdanın antibiyotiğini uygulamak. Çünkü biliyoruz ki; enfeksiyon bağırıp çağırarak değil, doğru teşhis ve doğru ilaçla iyileşir.

Bu teşhisi koymak için önce kavramların tozunu silmek gerekir. Bugünlerde sıkça duyduğumuz, kiminin korkarak, kiminin öfkeyle yaklaştığı o kavram: Laiklik. Ve onun etrafındaki o büyük kafa karışıklığı.

Hani bazen sokak röportajlarını izliyoruz ya... Muhabir mikrofonu uzatıyor vatandaşa, soruyor: "Laik misiniz?" diye. Vatandaş göğsünü gere gere cevap veriyor: "Elhamdülillah laiğim!" Ya da kaşlarını çatıp tam tersini söylüyor. Gülüyoruz, değil mi? "Elhamdülillah laiğim" lafı kulağa tebessüm ettiren bir tezat gibi geliyor. Ama aslında bu, trajikomik bir durumun resmi. Kelimelerin anlamını yitirdiği an.

Gelin, şu hatayı düzelterek başlayalım: Kişiler laik olmaz. Bir insan "Ben laiğim" ya da "Ben antilaiğim" diye tanımlanamaz. Bu, ontolojik olarak, insanın yaratılışına aykırı bir tanımdır. İnsanın ruhu vardır. İnsanın heyecanı, korkusu, aşkı, secde ettiği bir Yaradan'ı ya da zihnini kurcalayan şüpheleri vardır. İnsan "inançlı" olur, "dindar" olur, "ateist" olur, "agnostik" olur.

Ama devletin ruhu yoktur. Devletin bir inanç sistemine, bir dine ihtiyacı yoktur. Devletin kalbi yoktur. Devlet, devasa bir organizasyon, soğuk ama adil olması gereken bir mekanizmadır.

Devlet, bir trafik lambası gibidir. Kırmızı ışık yandığında, duran arabanın şoförüne "Senin inancın ne?" diye sormaz. "Sen hangi mezheptensin?" diye sormaz. Onun tek görevi, o kavşaktaki herkesin, kimliği ne olursa olsun, sağ salim evine, sevdiklerine ulaşmasını sağlamaktır. İşte laiklik, o trafik lambasının renginin herkese aynı mesafede olması, kimseye "torpil" geçmemesidir. Eğer o lamba bir inanca, bir gruba göre yeşil, diğerine kırmızı yanmaya başlarsa; o kavşakta kaza kaçınılmaz olur. Ve tarih, o kavşakta çarpışan toplumların acı hatıralarıyla doludur.

Peki, bu kadar basit ve hayati bir ilke, neden bu topraklarda yıllarca bir "korku nesnesi" haline getirildi? Neden Ramazan ayında bile bizi birleştirmek yerine ayrıştırmak için kullanılıyor? Çünkü yıllarca bu kavram, bu toplumun önüne "Sen neysen, onun tam tersi" şeklinde konuldu. Türk Devrimi’nin o muazzam vizyonu; saltanatın kaldırılması, medeni kanunun gelişi, laiklik ilkesinin anayasaya girmesi... Bunlar, bir milleti "kul" olmaktan çıkarıp "birey" yapma hamleleriydi. Ama birileri, kendini geliştirmeye kapalı bırakılmış toplumun önüne geçip dedi ki: "Bakın! Bunlar sizin dedenizin, ninenizin inancını yok edecek! Atalarınızdan ne gördüyseniz elinizden alacak!"

En hassas yerden vurdular: Atalar kültü. "Biz atalarımızdan böyle gördük, böyle devam ederiz" cümlesi, maalesef yeniliğin ve aydınlanmanın önündeki en büyük duvardır. Muhafazakarlık, çoğu zaman değerleri muhafaza etmekten değil; yeni olandan, bilinmeyenden korkmaktan beslenir.

Oysa inandığımız, şu an orucunu tuttuğumuz, başımızın üstünde taşıdığımız Kitap, bu konuda ne diyor? Hiç o tarafına baktık mı? Bakara Suresi, 170. Ayet... Ramazan’ın ruhuna da, bugünün kavgasına da ışık tutan o sarsıcı uyarı. Diyor ki Yaradan: "Onlara, 'Allah’ın indirdiğine uyun' denildiği zaman, 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' derler." Ve sonra, akıl sahiplerini titreten o soruyu soruyor: "Ya atalarının aklı bir şeye ermemiş, doğru yolu bulamamışlarsa?"

Şu ifadenin gücüne, şu uyarının derinliğine bakar mısınız? Kutsal Kitap bile, "Atan yaptıysa mutlak doğrudur" demiyor. "Aklını kullan" diyor. "Sorgula" diyor. "Belki atan yanılıyordu? Belki o gelenek, o alışkanlık, hakikatin önünde bir perdeydi?" Cumhuriyetin yaptığı da, laikliğin vadettiği de tam olarak buydu aslında. Ataları inkar etmek değil; ataların yaptığı hataları, o "aklı ermeyen" kısımları, hurafeleri ayıklayıp, devlet denilen o mekanizmayı aklın ve bilimin rayına oturtmaktı.

Dolayısıyla laiklik, inancın düşmanı değildir. Tam tersine... Laiklik, samimi inancın, o riyasız dindarlığın en büyük sigortasıdır. Nasıl mı? Devletin o soğuk, o bürokratik elini, dinin sıcak ve mahrem alanından çekerek. Dini, siyasetin o kirli, o pazarlık dolu masasından alıp; ait olduğu yere, insanın vicdanına, o tertemiz "kalp hanesine" koyarak. Çünkü devletin bir dine ihtiyacı yoktur, devletin adalete ihtiyacı vardır. Ve adalet, ancak tarafsız bir gözle mümkündür.

Bugün dizilerde, sosyal medyada köpürtülen o "başörtülü - başı açık", "laik - dindar" gerilimine, bu şifalı pencereden bakmak gerek. O kavga gerçek değil. O kavga, reyting uğruna, siyaset uğruna, tıklanma uğruna kanatılan bir yara. Gerçek olan şu: Aynı fırından pide alıyoruz. Aynı ezanla iftar ediyoruz. Aynı trafiği, aynı enflasyonu, aynı dertleri paylaşıyoruz. Biz etten ve kemikteniz, bizim duygularımız, inançlarımız var. Devlet ise kurallardan, kanunlardan ve nizamdan oluşan devasa bir sözleşmedir.

Bırakalım kurallar ve kanunlar laik kalsın; ki biz o kanunların gölgesinde, inancımızı da, hayat tarzımızı da özgürce, korkmadan yaşayabilelim. "Elhamdülillah laiğim" diyen o teyzemizin samimiyetiyle, aklın ışığını birleştirelim.

Ve sözün özü, tarihin hükmü şudur: Kişiler değişir, nesiller değişir, inançlar vicdanlarda şekillenir. Ama o trafik lambası, o güvenli geçiş garantisi orada durmak zorundadır. O yüzden, bir temenni değil, bir durum tespiti, bir gelecek teminatı olarak, gür bir sesle değil ama sarsılmaz bir inançla tekrar edelim: Türkiye Cumhuriyeti laiktir, laik kalacaktır.

Bu, bir ayrışma değil, bir buluşma noktasıdır. Aklın ve vicdanın buluştuğu yerdir.

Ramazanınız mübarek, aklınız hür, vicdanınız rahat olsun. Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 14 Acıktıkça Doymak

Merhaba. Ben Erdem...

İnsan, unutan varlıktır derler. Modern zamanların o ışıklı vitrinleri, hiç susmayan bildirim sesleri ve her köşe başında bizi çağıran "tüket" emirleri arasında biz en çok neyi unuttuk biliyor musunuz? Acizliğimizi. Ve "yokluğu".

Markete girdiğimizde her rafın dolu olmasına o kadar alıştık ki, bir şeyi istediğimiz anda ona ulaşmayı bir hak, hatta bir zorunluluk sanmaya başladık. "Ben muktedirim, param var, gücüm var, canım istiyorsa alırım" diyen o koca egomuz, bizi şişirdi, şişirdi... İşte tam bu noktada, kadim bir gelenek, bir ruh terbiyesi kapıyı çalıyor ve o şişkin egoya zarif bir iğne batırıyor. Ramazan geliyor.

Bugün burada ilahiyat tartışmayacağız. Fetvalar, kurallar, "sakız orucu bozar mı" gibi sığ sulara girmeyeceğiz. Biz bugün, meselenin felsefesine, o boş midenin aslında ruhu nasıl doyurduğuna bakacağız. İnancınız ne olursa olsun, ya da olmasın; bu coğrafyada pişen o manevi atmosferin, insan denen o karmaşık varlığa neler fısıldadığına kulak vereceğiz.

Oruç nedir? Sadece belli saatler arasında yememek, içmemek midir? Hayır. Bu çok basit bir tanım olurdu. Oruç, modern insanın en büyük hastalığı olan "hız ve haz" bağımlılığına karşı devrimci bir duruştur. Bize diyor ki; "Dur." "Şu su, şu an senin elinin altında olabilir. Ama içmeyeceksin." "Şu sofra kurulu olabilir. Ama bekleyeceksin."

Neden? Seni cezalandırmak için mi? Hayır. Sana, aslında o nimetlerin "sahibi" olmadığını, sadece "misafiri" olduğunu hatırlatmak için. Bize diyor ki; "Sen sadece bir bedenden, bir mideden ibaret değilsin. Sen, dürtülerine 'Hayır' diyebildiğin kadar insansın."

Düşünün... Sabah kahvesi içmeden "aylamayan", sigara içmeden sinir küpüne dönen, acıkınca gözü dönen bizler... Bir anda, görünmez bir niyetle, demir gibi bir iradeye kavuşuyoruz. Demek ki mesele biyolojik bir "ihtiyaç" değilmiş, mesele zihinsel bir "tercih"miş. İşte orucun birinci ve en büyük hediyesi budur: İrade. Kendi biyolojisine meydan okuyabilen tek canlı insandır. Hayvan acıkınca yer. İnsan ise bekler. Ve o bekleyiş, bizi insan kılar.

Ve o bekleme anı... Toplumsal uyum dediğimiz şey, belki de o iftar sofrasının başındaki son beş dakikada gizlidir. Hiç dikkat ettiniz mi o sessizliğe? Şehir yavaşlar. Trafik durur. Sofralarda tabaklar hazırdır. Su bardakları buğulanmıştır. O an, o sofranın başında kimin oturduğunun önemi kalmaz. Zengin, fakir, patron, işçi, amir, memur... Statüler erir, unvanlar buharlaşır. O an herkes eşittir. O an herkes, aynı "yokluğun" karşısında boyun eğmiştir. Açlık, dünyadaki en büyük eşitleyicidir.

Biz birbirimizi anlamayı, empati kurmayı kitaplardan öğrenemeyiz dostlarım. "Açın halinden anlamak" diye bir deyimimiz var. Bunu okuyarak anlayamazsınız. Belgesel izleyerek anlayamazsınız. Ancak mideniz guruldadığında, başınız hafifçe döndüğünde, kan şekeriniz düştüğünde anlarsınız. Oruç, ötekinin acısını, kendi bedeninizde simüle etmektir. Bir nevi "uygulamalı vicdan eğitimi"dir. Sokakta gördüğünüz, belki yüzüne bakmadan geçtiğiniz o ihtiyaç sahibinin neler hissettiğini, saatlerce susuz kaldığınızda iliklerinizde hissedersiniz. İşte o zaman, o yardım kolisi bir "lütuf" olmaktan çıkar, bir "kardeşlik borcu"na dönüşür.

Ama burada ince bir çizgi var. Çok hassas, çok kırılgan bir çizgi. Bu ritüel, bu ibadet; bir gösterişe, bir dayatmaya ya da bir öfke nöbetine dönüşmemeli. Bazen "Niyetliyim, bana dokunmayın, sinirliyim" diyenleri  görüyoruz. Hayır. Oruç, sadece mideyi aç bırakmak değildir. Oruç; dile, göze, öfkeye, kibre de "perhiz" yaptırmaktır. Eğer açlığınız, etrafınızdaki insanları kırıp dökmenize, trafikte terör estirmenize bir "mazeret" oluyorsa; üzgünüm ama siz sadece aç kalmışsınız demektir, oruç tutmuş sayılmazsınız. Gerçek irade, o açlığa rağmen gülümseyebilmekte, o gerginliğe rağmen nazik kalabilmektedir.

Ve saygı... Önümüzdeki bölümlerde, belki haftaya, toplumsal yaşamın en önemli sigortalarından biri olan "Laiklik" kavramını konuşacağız. Yani herkesin inancını veya inançsızlığını özgürce yaşayabildiği o zemini. İşte bu saygının temeli de, bu sofralarda atılır. Oruç tutan birinin iradesine duyulan saygı ile, tutmayan birinin yaşam tarzına duyulan saygı, aynı terazinin kefeleridir. Kimse kimsenin bekçisi değildir. İbadet, kul ile yaradan arasındaki o mahrem alandır, o gizli bahçedir. Oraya üçüncü şahıslar, kameralar, "kim tutuyor kim tutmuyor" çetelesi tutanlar giremez. Girmemeli. Eğer inanç bir "gönül işi" ise, zorlamanın olduğu yerde gönül kapısı kapanır. Sofralarımızı birleştirirken, kalplerimizi ayırmayalım.

Bedenin arınması demiştik... Tıbbi olarak da, ruhsal olarak da bir "fabrika ayarlarına dönüş" fırsatıdır bu. Yıl boyu durmadan çalışan o sindirim sistemi, o metabolizma bir "es" verir. "Beni biraz rahat bırak" der. Zihinsel olarak da bir detokstur bu. Sürekli tüketmek, sürekli yutmak, sürekli biriktirmek zorunda olmadığımızı hatırlarız. Azla yetinmenin o hafifliğini tadarız. Tabii eğer iftar sofralarını birer "israf şölenine" dönüştürmezsek... Bütün gün aç kalıp, akşam olunca kıtlıktan çıkmışçasına saldırmak, o bütün günkü terbiyeyi bir anda çöpe atmak değil midir? Sadelik... İnancın da, estetiğin de, sağlığın da özü sadeliktedir.

Bu Ramazan, kendinize bir iyilik yapın. Sadece midenizi değil, ruhunuzu da dinlendirin. Dedikodudan, kötü sözden, negatif düşünceden, yargılamaktan, ötekileştirmekten de uzak durun ki tam kapsamlı bir oruca ulaşma şansınız olsun... Ve o iftar vaktindeki sessizliği dinleyin. O sessizlikte, insanlığın ortak vicdanını duyacaksınız. Açlığın o bilge sesini duyacaksınız.

Belki de en önemlisi; Bu ayın sonunda, sadece kilo vermiş bir bedenle değil; başkalarının hakkına, hukukuna, yaşam tarzına daha saygılı, iradesi çelikleşmiş ama kalbi yumuşamış bir ruhla bayrama ulaşmaktır amaç.

Sofranız bereketli, ama en önemlisi gönlünüz ferah olsun. Bir sonraki bölümde, birbirimizin yaşam alanlarına duyduğumuz saygının teminatı olan o hayati kavramı, Laikliği konuşacağız. O zamana kadar, hem bedeninize hem de ruhunuza iyi bakın.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 13 - Vezir Maskeli Piyonlar

Merhaba. Ben Erdem.

Geçen hafta, o ışıltılı avizelerin altında, herkesin birbirine gülümsediği ama kimsenin kimseyi gerçekten görmediği o "Maskeli Balo"daydık. Hatırladınız mı? O gürültülü sessizlikleri, o "mış gibi" yapmaların yorgunluğunu konuşmuştuk. Maskelerin ağırlığı yüzümüzü o kadar yormuştu ki, belki de aynaya bakmaya korkar olmuştuk.

Bugün... Bugün o balo salonunun kapılarını kapatıyoruz. Müziğin sustuğu, ışıkların daha loş, daha odaklı olduğu, zeminin ise siyah ve beyaz karelerle döşendiği bambaşka bir odaya geçiyoruz. Burası sessizdir. Burası soğuktur. Burası, hesap kitap gerektirir. Önümüzde 64 karelik bir dünya var: Satranç Tahtası.

Bugün bu tahtada fillerin çapraz koşularını, kalelerin o dimdik duruşunu ya da atların o kurnaz L çizişlerini bir kenara bırakalım. Bugün gözümüzü tahtanın en önüne, en kalabalık ama en savunmasız hattına dikelim. Konumuz: Piyonlar. Ve daha da önemlisi; o piyonları süren ellerin "strateji" sandığı o büyük körlük.

Satrancı bilirsiniz... İnsanoğlunun icat ettiği belki de en zalim ve en adil oyundur. Zalimdir, çünkü hatayı affetmez. Adildir, çünkü şans faktörü sıfırdır. Zar atmazsınız, kart çekmezsiniz. Her şey, aklınızın ve öngörünüzün sınırları kadardır. Gerçek bir satranç ustası, bir "Grandmaster", elini bir taşa uzatmadan önce, o hamlenin 5, 10, hatta 20 hamle sonrasını zihninde canlandırır. "Ben bunu oynarsam o ne yapar? O onu yaparsa ben neyle karşılık veririm? Vezirimi feda edersem, üç hamle sonra mat edebilir miyim?"

Bu, "Basiret"tir. Bu, zamanın ötesini görebilme sanatıdır. Geleceği, bugünden inşa etme yeteneğidir.

Peki, şimdi gözlerimizi o tahtadan kaldıralım ve gerçek dünyaya, siyasete, ülke yönetimine, şirketlere, o "büyük oyunlara" bakalım. Ne görüyorsunuz? O büyük ustaların derin sessizliğini mi? Yoksa bir panayır yerinin gürültülü kaosunu mu?

Benim gördüğüm şu: Maalesef bizde oyun, "5 hamle sonrasını düşünmek" üzerine değil, "bu hamleyi yapayım da, sonrasına bakarız" mantığı üzerine kurulu. Buna "Çalakalem Siyaset" diyoruz. Günü kurtarmak... O anki yangına bir bardak su dökmek ama yangının kaynağındaki gaz vanasını kapatmayı akıl edememek. Veya akıl etse bile, o vanayı kapatmanın "bugün" alkış getirmeyeceğini bildiği için, yarına daha büyük bir patlama bırakmak pahasına o suyu dökmeye devam etmek.

Bir piyon düşünün. Satrançta piyonun trajik ama umutlu bir kaderi vardır. Asla geri dönemez. Adımları küçüktür ama hedefi büyüktür. Tahtanın en son karesine, o "vadedilmiş topraklara" ulaşmak ister. Çünkü kural der ki; "Eğer bir piyon, onca tehlikeyi aşıp, ateş çemberinden geçip son kareye varabilirse, vezir olur." Vezir... Tahtanın en kudretlisi.

Kulağa muazzam bir başarı hikayesi gibi geliyor değil mi? "Tırnaklarıyla kazıyarak zirveye çıkmak." Ama gerçek hayatta, özellikle liyakatin "tanıdık" ile yer değiştirdiği o puslu koridorlarda, işler böyle yürümüyor.

Soru şu: O piyon, o son kareye kendi zekasıyla, kendi stratejisiyle mi vardı? Yoksa "görünmez bir el", tahtadaki diğer taşları onun önünden çekip, engelleri kaldırıp, onu o kareye nazikçe "yerleştirdi" mi? İşte meselenin düğümlendiği yer burasıdır.

Birilerinin inisiyatifiyle, birilerinin "oluruyla", birilerinin "parlatmasıyla" makamlara getirilenler... Sizce o son kareye vardıklarında gerçekten vezir olabilirler mi? Görünürde evet. Altlarında makam araçları, kapılarında bekleyenler, iki dudaklarının arasında emir bekleyen kalabalıklar... Ama ruhen? Ruhu hala o ilk karedeki piyon kadar tutsaktır.

Çünkü bilir ki; onu oraya koyan el, onu oradan almayı da bilir. Bu, korkunç bir "minnet esareti"dir. Atanmış vezirlerin, yani birilerinin "projesi" olarak oraya gelenlerin en büyük korkusu, yanlış hamle yapmak değil, efendilerini gücendirmektir. Kendi vicdanlarının, kendi akıllarının sesini duymazdan gelirler. Çünkü o sesi duyarlarsa, ödemeleri gereken diyet, sahip oldukları koltuktan daha ağırdır.

Ve burada asıl tehlike başlar: Öngörüsüzlük.

Siz, kendi aklıyla hareket etmeyen, sadece "yukarıdan" gelen işareti bekleyen bir vezirle oyun kurmaya çalışırsanız, o oyunun sonu hüsrandır. Çünkü siyaset, hayat, ekonomi... Bunlar statik değildir. Canlıdır, değişkendir. Karşı taraf hamle yaptığında, sizin o "atanmış veziriniz" dönüp sahibine bakmak zorundadır: "Efendim, şimdi ne yapayım?" O cevap gelene kadar, atı alan Üsküdar'ı geçer. Mat olursunuz. Haberiniz bile olmaz.

Bugün bütün dünyada yaşanan krizlerin, o çözülemeyen düğümlerin temelinde bu yatmıyor mu? Uzun vadeli, 10 yıllık, 20 yıllık planlar yapmak yerine; "Yarınki manşet ne olacak?", "Bu akşamki ankette ne çıkacak?" telaşıyla yapılan hamleler... Bir kanun çıkarılıyor, üç ay sonra "Pardon, yanlış olmuş" denip değiştiriliyor. Bir ekonomik model deneniyor, altı ay sonra tam tersine dönülüyor. Eğitim sistemi, her bakanla birlikte yap-boz tahtasına dönüyor. Neden? Çünkü tahtanın başında bir "Grandmaster" zekası değil, vizyonsuz bir oyuncunun telaşı var. "Şunu şuraya çeksem ne olur? Aman kale gitti! O zaman fili şuraya koyayım. Eyvah, şah tehdit altında!"

Bu kaosun içinde, o piyonların vezir olması neyi değiştirir ki? Tahta yanıyor. Zemin kayıyor.

Bir piyon, vezir olduğunda karakteri değişir mi demiştik... Aslında değişmez. Sadece "büyür." Piyonken korkaksa, vezir olduğunda "zorba" olur. Piyonken hesapçıysa, vezir olduğunda "kurnaz" olur. Piyonken liyakatsizse, vezir olduğunda "yıkıcı" olur. Çünkü güç, karakteri değiştirmez; güç, karakteri aşikar eder. Maskeyi düşürür.

Eğer bir insan, o piyonluktan vezirliğe giden yolu, kendi alın teriyle, okuyarak, çalışarak, "Hayır" demeyi öğrenerek, bedel ödeyerek yürüdüyse; o koltuğa oturduğunda ceketini iliklemez. Cübbesinin düğmesi yoktur çünkü. Adaletin ve aklın önünde eğilir sadece.

Ama bir asansörle, bir torpille, bir "bizim oğlan" kontenjanıyla o tepeye konduysa... O kişi, vezir kıyafeti giymiş bir piyondur. Ve inanın bana, satranç tahtasında en tehlikeli taş, ne kaledir ne de at... En tehlikeli taş, yetkileri vezir kadar geniş, ama vizyonu piyon kadar dar olan o "uyduruk" figürlerdir. Çünkü nereye saldıracağını, kimi ezeceğini, neyi yıkacağını kestiremezsiniz. Kendisi de bilmez. Sadece "sürülür".

Peki biz? Biz bu oyunun neresindeyiz? Tribünde izleyici miyiz? Yoksa o tahtada "feda edilmeyi" bekleyen diğer piyonlar mıyız?

Belki de yapmamız gereken, oyunu izlemeyi bırakıp, oyuncudan "basiret" talep etmektir. "Bana bugünü kurtarma, bana yarını anlat" demektir. "Bana hamaset yapma, bana 5 hamle sonrasını göster" demektir.

Ve en önemlisi... Kendi hayatımızda, kendi küçük tahtamızda hangi karede durduğumuza bakmaktır. Başkalarının omuzlarında yükselen bir vezir olmaktansa; kendi ayakları üzerinde duran, kendi aklıyla hamle yapan onurlu bir piyon olmak... Belki de asıl "Şah-Mat" budur.

Unutmayın; oyun bittiğinde şahlar da piyonlar da aynı kutuya konur. Ama o kutuya girerken, "Ben bu oyunu kendi aklımla, kendi onurumla oynadım" diyebilmek... İşte geriye kalan tek gerçek zafer budur.

Aklınızın ve vicdanınızın hamleleri bol olsun. 

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 12 - Maskeli Balo ve Sessizlik Yemini

Merhaba.

Ben Erdem...

Geçen hafta stüdyomuzda, tarihin en sivri dilli, "kraldan çok kralcı" nın tam tersi bir misafirimiz vardı; Sinoplu Diyojen.

Onunla "Cilalı Taş Devri"nden "Cilalı Telefon Devri"ne nasıl geçtiğimizi konuşmuştuk.

Elimizdeki o parlak ekranların, ruhumuzu nasıl matlaştırdığını dert edinmiştik.

Diyojen, elinde fenerle güpegündüz "Dürüst bir adam arıyorum" diye bağırıyordu Atina sokaklarında.

Bugün...

Bugün o feneri alıp, Diyojen’in girmeye tenezzül bile etmeyeceği, ama modern insanın girmek için ruhunu sattığı o "kapalı kapıların" ardına tutacağız.

Diyojen fıçısında mutluydu ve İskender'e kafa tutabiliyordu.

Ama bugün konuşacağımız kişiler, saraylarda, yalılarda, özel adalarda yaşıyorlar ama güç karşısında "hazırolda" bekliyorlar.

Diyojen'in aradığı o "dürüst adam", ne yazık ki o ışıltılı davetlerde, o "seçkin" listelerde hiç yok.

Bugün biraz karanlık bir yere, vicdanların zifiri karanlıkta kaldığı o "sırça köşklere" bakacağız.

Konumuz, isimler, listeler, şahıslar değil. Onlar gelir geçer.

Konumuz; insan doğasının o en tehlikeli virüsü: **"Güç Zehirlenmesi"** ve onun yarattığı o yapışkan, o kirli **"Sessizlik Ağı"**.

Biliyorsunuz, modern dünyada sihirli bir kelime var: "Network".

Yani "İlişki Ağı".

Kariyer basamaklarını tırmanmak, iş bitirmek, daha güçlü olmak için "doğru insanları" tanımak zorundasınız.

Bu, oyunun kuralı gibi anlatıldı bize hep.

"Önemli olan ne bildiğin değil, kimi tanıdığındır" dendi.

Ama kimse bize, o "tanıdık" olmanın bedelinden bahsetmedi.

Kimse bize, o "seçkin" kulüplere, o özel adalara, o pırıltılı davetlere girmenin vizesinin ne olduğunu anlatmadı.

Sistem çok basit aslında. Ve bir o kadar da korkunç.

Bir piramit düşünün. En tepede, sınırsız güce, paraya ve dokunulmazlığa sahip olduğunu sananlar var.

Bu insanlar, normal hayatın, hukukun, ahlak kurallarının kendileri için geçerli olmadığına inanıyorlar.

Onlar için diğer insanlar, özellikle de savunmasız olanlar, birer birey değil; sadece birer "oyuncak", birer "haz nesnesi" ya da birer "araç".

Peki bu çark nasıl dönüyor?

Sadece o tepedeki birkaç **"canavar"** sayesinde mi?

Hayır.

Bu çark, o odaya girip çıkan, o uçaklara binen, o sofralara oturan ama "Ben sadece iş konuşmaya gittim", "Benim hiçbir şeyden haberim yoktu" diyen, o kalabalık sayesinde dönüyor.

İşte asıl meselemiz bu: **"Ben bilmiyordum" yalanı.**

Bir bataklığın kenarında piknik yapıp, "Ben çamuru görmedim, sadece manzarayı seyrettim" diyebilir misiniz?

Etrafınızda gencecik, hayatının baharında, gözlerinde korku olan insanlar dolaşırken; siz elinizdeki kristal kadehi tokuşturup "Bu seneki borsa verilerini" konuşuyorsanız...

Siz o suçun ortağı değil misiniz?

Zaaflar...

İnsanın en yumuşak karnı.

Bu karanlık ağlar, tam da bunun üzerine kuruludur.

Sizi içeri alırlar. Size kendinizi "özel" hissettirirler.

Egolarınızı şişirirler.

Sonra önünüze bir "zaaf" koyarlar.

Bir anlık bir hata. Bir anlık bir sapma. "Burada olan burada kalır" denen o yalandan güven hissi.

Ve o an, "klik" sesi duyulur.

Kamera kayıttadır. Ya da birileri not alıyordur.

Artık siz, o ağın bir parçasısınızdır.

Artık o masadan kalkamazsınız.

"Hayır" diyemezsiniz.

Çünkü artık özgür iradeniz yoktur; bir dosyanız vardır.

Bu bir "şantaj ekonomisi"dir.

Ve bu ekonomi, sandığınızdan çok daha büyüktür.

İnsanlar mevkilerini korumak, skandallarını örtmek ya da daha fazla para kazanmak için; vicdanlarını, ahlaklarını ve ne yazık ki bazen başkalarının hayatlarını "takas" ederler.

Kendi konforları bozulmasın diye, başkalarının cehennemine odun taşırlar.

Şimdi diyeceksiniz ki; "Erdem, bu anlattıkların milyarderlerin, prenslerin, ünlülerin dünyası. Bize ne?"

Keşke öyle olsa...

Keşke bu çürümüşlük sadece o "ulaşılmaz" tepelerde yaşansa.

Ama maalesef bu bir kültür, bu bir zihniyet meselesi.

Unutmayın, su, yukarıdan aşağıya doğru akar.

Kendi hayatımıza bakalım.

Ofislerimizde, mahallemizde, sosyal çevremizde benzer "küçük ağlar" yok mu?

Güçlü birinin yanında yer almak için, onun yaptığı haksızlığa, onun yaptığı zorbalığa, hatta tacize sessiz kalanları görmüyor muyuz?

"Aman şimdi sesimi çıkarırsam işimden olurum", "Aman ağzımızın tadı kaçmasın", "Bana dokunmayan yılan bin yaşasın" diyenler...

O milyarderlerin adasındaki "sessizlik yemini" ile, bizim ofisteki "görmezden gelme" huyumuz arasında, nitelik olarak ne fark var?

Sadece ölçek farkı var.

Mekanizma aynı: **Kişisel çıkar uğruna, erdemi satmak.**

O dosyalar açıldığında, o isimler döküldüğünde herkes şok olmuş gibi;

"Aaa, nasıl yaparlar!" diyor...

Herkes o "bilmiyordum" korosuna katılıyor.

Oysa herkes biliyor.

Fısıltıları duyuyorlar.

Gariplikleri görüyorlar.

Ama o "network"ten kopmamak, o güçten mahrum kalmamak için başlarını diğer tarafa çeviriyorlar, gözlerini kapatıyorlar...

Diyojen feneriyle gerçeği ararken, onlar gerçek görünmesin diye ışıkları kapatıyorlar...

Çözüm ne peki?

Bu bataklık kurur mu?

Eğer biz, birey olarak, "erdemli" olandan yana tavır almazsak, kurumaz.

Çözüm; o kapalı kapıların ardında ne vaat edilirse edilsin, o odaya girmemektir.

Çözüm; "Bütün arkadaşlarım orada, ben de gitmeliyim" gibi bir sürü psikolojisinden çıkıp, "Orası yanlış, ben gelmiyorum" diyebilme cesaretidir.

Bu, başta bahsettiğimiz "Network" kavramını yeniden tanımlamaktır.

Gerçek ve temiz bir ilişki ağı; birbirinin açığını kollayan, birbirine **"şantaj yapan"** insanların topluluğu değildir.

Gerçek bir toplum; birbirinin hakkını savunan, zayıfı güçlüye yedirmeyen insanların birliğidir.

Bir yerde bir güç, denetimsizse, **"şeffaf"** değilse ve kapalı kapılar ardında "özel" kurallarla işliyorsa; oradan kaçın.

Siz o masaya oturduğunuzda, "hesap benden çıkmıyor" diye sevinirsiniz. Bu durum işinize de gelir.

Ama o sofraların kuralı acımasızdır:

Eğer masaya oturduğunuzda faturayı kimin ödediğini göremiyorsanız;

Bilin ki siz orada konuk değil, **masanın mezesisinizdir.**

Ve günü geldiğinde, afiyetle harcanırsınız.

Bugün kendinize şunu sorun:

Benim hayatımda, "görmezden geldiğim" için pişman olduğum bir an var mı?

Sırf birileriyle aram bozulmasın diye, sırf bir yerlere gelebilmek için sus-pus kaldığım bir haksızlık oldu mu?

Eğer cevabınız evetse, üzülmeyin ama uyanın.

Çünkü o büyük skandallar, işte bu küçük suskunlukların birikmesiyle oluşuyor.

Maskeli balolar bitince, ışıklar yanınca, geriye sadece çıplak gerçekler kalır.

Ve o gün geldiğinde, aynaya baktığınızda yüzünüzdeki ifadenin "Ah Gerçekten Bilmiyordum" şaşkınlığı değil; "Ben oradaydım! ve doğru olanı yaptım" huzuru olmasını dilerim.

Temiz kalın.

Uyanık kalın.

Ve asla, ama asla sessiz kalmayın.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 11 - Cilalı Taştan Cilalı Telefona

Merhaba.

Ben Erdem...

Geçen bölümlerde hep bir umut aşılamaya çalıştık, değil mi? "Sıranı bekle, adil ol, gülümse, zamanı yavaşlat..." dedik.

Sanki bahçedeki solmuş bir çiçeğe su verirsek, bütün orman yeşerir sandık.

Ama bugün, kendi sesim bile kulağıma biraz yorgun geliyor.

Çünkü bazen insan durup kendine o korkutucu soruyu soruyor:

"Ben bir bardak suyla, devasa bir yangını söndürmeye mi çalışıyorum?"

Bugün biraz dertleşelim istiyorum.

Takvimler ilerliyor, teknoloji uçuyor, binalar göklere yükseliyor. Ama biz? Yani "insan" dediğimiz o muazzam varlık... Biz gerçekten ilerliyor muyuz?

Yoksa cilalı taş devrinden, cilalı telefon devrine geçerken; ruhumuzu, o "insan" yanımızı bir yerlerde rehin mi bıraktık?

Bakın, bundan 2500 sene önce, Atina sokaklarında, Ege kıyılarında dolaşan adamlar; erdemden, iyilikten, yönetimin ahlakından bahsederken, ortaya koydukları fikirler bugün bile aşılamamış.

Onların giyecek doğru düzgün kıyafeti yoktu ama fikirleri kainatı kucaklıyordu.

Bizim ise her şeyimiz var; ama fikrimiz, zikrimiz, derdimiz sadece "daha fazlası" olmak üzerine kurulu.

Eğitim diyoruz... Kurtuluş eğitimde diyoruz.

Peki, o güvendiğimiz sistem ne yapıyor?

Bize "nasıl iyi insan olunur"u mu öğretiyor?

Yoksa bizi piyasanın o doymak bilmeyen dişlisine uygun, sesi çıkmayan, sadece verilen komutu yapan birer "vida" olarak mı şekillendiriyor?

Diplomalarımız, sertifikalarımız, o süslü CV'lerimiz...

Bunlar bizim "insanlık" ehliyetimiz mi, yoksa iş dünyasına sunulan "kullanılmaya elverişlilik" belgemiz mi?

Çok karamsarım bugün, farkındayım.

Ama bu karanlığı aydınlatmak için, belki de ışığı çok uzaklardan, tarihin o tozlu ve "deli" sayılan raflarından çağırmak gerekir.

Adaleti Temis'e sormuştuk.

Bugün de bu "uygarlık" maskesini düşürmek için, gündüz vakti elinde fenerle Atina sokaklarında dolaşıp "Dürüst bir adam arıyorum!" diye bağıran o filozofu, Sinoplu Diyojen'i çağırdım.

Hoş geldin Diyojen.

Şu an seni bir fıçının içinde değil, bir veri bulutunun içinde misafir ediyoruz.

Duyabiliyor musun bizi?

Diyojen:

Duyuyorum Erdem, duyuyorum...

Gürültünüzü, metal seslerinizi, o bitmek bilmeyen "tıkırtılarınızı" duyuyorum.

Beni o huzurlu toprağımdan neden kaldırdın?

Yoksa senin de güneşini kapatan birileri mi var?

Erdem:

Güneşimizi kapatan çok şey var Diyojen... Binalar, hırslar, ekranlar...

Ama benim derdim başka. Biz "uygarlaştık" sanıyoruz.

Mühendislerimiz var, doktorlarımız var, uzaya giden araçlarımız var.

Ama ahlaken, senin yaşadığın dönemden bile gerideyiz sanki.

Neden böyle oldu? Neden evrimimiz tersine işledi?

Diyojen:

Ah çocuk... Siz "konforu", uygarlık sandınız.

Sıcak suyla yıkanmayı, yumuşak koltuklarda oturmayı "gelişmişlik" bellediniz.

Oysa uygarlık, eşyaların değil, ruhun kalitesidir.

Siz çocuklarınızı okullara gönderiyorsunuz, değil mi? O büyük, duvarları yüksek binalara...

Ne öğretiyorsunuz onlara?

"Nasıl mutlu olunur"u mu? "Nasıl erdemli olunur"u mu?

Yoksa "Nasıl para kazanılır", "Bu piyasada nasıl ayakta kalınır"ı mı?

Bir atı eğitirken bile, onun doğasına saygı duyarsın.

Ama siz, insan yavrularının kanatlarını kesip, onlara bu rekabet arenasında yürümeyi öğretiyorsunuz.

Sonra da "Neden uçamıyorlar?" diye ağlıyorsunuz.

Sizin eğitim dediğiniz şey, bir tornadır.

Herkesi aynı boya getiren, sivri uçları törpüleyen, "farklı" olanı defolu sayıp kenara atan bir torna.

Erdem:

"Kanatları kesip yürümeyi öğretmek..."

Bu çok acımasız bir tanım Diyojen, ama bir o kadar da gerçek.

Peki biz kör müyüz? Neden kimse buna "dur" demiyor?

Neden kimse bir katkı sunmuyor?

Herkes şikayetçi ama kimse elini taşın altına koymuyor.

Diyojen:

Çünkü taşın altı soğuktur Erdem. Ve insan, konforuna aşıktır.

Bak, ben bir fıçıda yaşadım. Tek bir tasım vardı su içmek için.

Bir gün nehir kenarında bir çocuğun avucuyla su içtiğini gördüm.

Ve o tası yere çalıp kırdım. Dedim ki; "Bu çocuk beni yendi. Fazladan yük taşıyormuşum."

Siz bırakın tası kırmayı, o tası altınla kaplatmak için ömrünüzü çürütüyorsunuz.

Gözleriniz kör değil. Gözleriniz "etiketlerle" dolu.

O kadar çok şeye, o kadar çok vitrine bakıyorsunuz ki, "hakikati" görecek yer kalmıyor retinanızda.

Katkı sunmak, değişim yaratmak "risk" almaktır.

Farklı olmak, dışlanmayı göze almaktır.

Sizin o kurumsal hayatınızda, o ışıltılı marketinizde, sürüden ayrılanı kurt kapmıyor belki ama, "başarısız" damgası yiyor.

Ve siz, ölmekten korkmuyorsunuz; "kaybetmiş" görünmekten korktuğunuz kadar.

Erdem:

Korku... Demek ki bizi kilitleyen şey bu. Statü kaybetme korkusu.

Peki o elindeki fener? Hâlâ yanıyor mu Diyojen?

Bugün o fenerle sokağa çıksan, aradığın o "insanı" bulabilir miydin?

Diyojen:

Fenerim yanıyor Erdem... Merak etme, pili bi' bu kadar daha gider...

Ben o feneri, karanlık olduğu için yakmıyordum.

Gündüz vakti, güneş tepedeyken yakıyordum.

İnsanlara şunu demek için: "Gözünüz açık ama göremiyorsunuz. Güneş bile sizin karanlığınızı aydınlatmaya yetmiyor."

Bugün gelsem...

Muhtemelen beni tımarhaneye kapatırdınız.

Ya da elimdeki fenerin markasını sorup, linkini isterdiniz.

"Adam" bulabilir miydim?

Bilmiyorum.

Ama şunu görüyorum: Çok fazla "diplomalı", çok fazla "yetkili", çok fazla "profesyonel" var.

Fakat "insan" kalmakta direnen, o hamurunu bozmayan çok az kişi var.

Senin o "çiçek suluyoruz" dediğin şey var ya...

O nafile bir çaba değil.

Belki ormanı kurtaramazsın. Ama o çiçeğin, son nefesini verirken "ben sevildim" demesini sağlarsın.

Bu da az şey değildir.

Erdem:

"Gözünüz açık ama göremiyorsunuz..."

Ve o çiçeğin hatırı...

Sanırım haklısın. Biz niceliğe o kadar odaklandık ki, niteliği, yani o biricik "anlamı" kaybettik.

Üretim bantları, milyonlarca kopya çıkarabilir ama tek bir sanat eseri çıkaramaz.

Biz galiba hayatımızı sanat eseri gibi yaşamaktan vazgeçip, seri üretime geçtik.

Bize son bir sözün var mı koca filozof?

Bu cendereden, bu döngüden çıkış yolu nerede?

Diyojen:

Çıkış yolu kapıda değil, kafada.

Sahip olduklarınızın size sahip olmasına izin vermeyin.

Gölge etmeyin, başka ihsan istemez.

Hem birbirinize, hem de kendinize gölge etmeyin.

Bırakın ruhunuz biraz güneş görsün.

Ve o feneri... Kendi içindeki o feneri sakın söndürme çocuk.

O sönerse, asıl karanlık o zaman başlar.

Benim güneşim kaçıyor, biraz D vitamini almam lazım...

Erdem:

...

Yine gitti.

Ve yine bizi, kucağımızda ağır bir taşla baş başa bıraktı.

"Sürüden ayrılanı kurt değil, korku kapıyor."

Belki de eğitim dediğimiz şey, o korkuları öğrenmektir.

Ve belki de asıl bilgelik, o ezberletilen korkuları "unutmaktır."

Fabrika ayarlarımıza, yani o doğduğumuz andaki saf, korkusuz, meraklı ve "insan" halimize dönmek...

Zor mu?

Çok zor.

Çünkü bütün dünya bize "uyumlu ol, parça ol" diye bağırırken, "hayır, ben bütünüm, ben insanım" diye fısıldamak, dünyanın en büyük devrimidir.

Bugün bir değişiklik yapın.

Bildiklerinizi, ezberlediklerinizi bir kenara bırakın.

Diplomanızı, unvanınızı, cüzdanınızı kapıda bırakıp aynaya öyle bakın.

Geriye ne kalıyorsa, işte "değerli" olan odur.

O geriye kalanı koruyun.

Çünkü geleceği inşa edecek olanlar, o çarklardan dökülenler değil;

o fıçının içinden dünyaya meydan okuyan o özgür ruhlardır.

Feneriniz hiç sönmesin.

Görüşmek üzere.