ERDEMLİ SOHBETLER 25 Vicdanları Doğurmak

Dünyaya gözlerimizi açtığımızda gördüğümüz ilk yüz... Duyduğumuz ilk ses... Hayat denilen bu karmaşık, bu gürültülü ve bazen fırtınalı serüvene başlarken, sığındığımız o ilk liman. Sadece biyolojik bir başlangıçtan bahsetmiyorum. Bir ruhun, bir başka ruhla kurduğu o ilk, o en derin ve sarsılmaz bağdan bahsediyorum.

Merhaba. Ben Erdem...

Bugün takvimler bize Anneler Günü'nü hatırlatıyor. Çiçeklerin alındığı, güzel sözlerin söylendiği, koskoca bir emeğin senede bir güne sığdırılmaya çalışıldığı o özel gün... Ama biz bugün, meselenin o vitrin kısmını, o tüketim telaşını bir kenara bırakalım. Sizinle biraz daha derine, bir insanın inşasına, bir karakterin temel atma törenine inelim.

Söze başlarken hemen bir şerh düşelim, bir hakkı teslim edelim. Bir çocuğun yetişmesinde, o binanın sağlam durmasında baba figürü, anne kadar hayati, anne kadar değerlidir. Aile, iki ana sütun üzerinde yükselir; biri eksikse o çatı çöker, rüzgar içeri girer. Bizim bugün anneliği konuşmamızın sebebi, ona toplumun yüzyıllardır biçtiği o dar "ev işleri yapan, çilekeş kadın" rolünü övmek değil. Hayır. Biz bugün anneliği, bir çocuğun ahlaki pusulasını kalibre eden o ilk ve en güçlü manyetik alan olarak konuşacağız.

Çocuk, kelimelerden çok eylemleri okuyan, sessiz ama kusursuz bir gözlemcidir. Sizin ona "Dürüst ol, adil ol, merhametli ol" diye uzun uzun nutuklar çekmeniz, rüzgara karşı fısıldamak gibidir. O, sizin ne dediğinize değil, ne yaptığınıza bakar.

Bir anne, merhameti çocuğuna saatlerce ders vererek değil; sokaktaki yaralı bir canlıya nasıl yaklaştığıyla, zor durumdaki bir insana nasıl kapı açtığıyla öğretir. Adaleti, ev içindeki o küçük anlaşmazlıkları çözerken takındığı eşitlikçi tavırla gösterir. Çocuğun ahlak evreni, annesinin mutfakta, salonda, sokakta sergilediği o sessiz duruşla şekillenir. Anneler, bir neslin sadece bedenlerini değil, vicdanlarını da doğururlar.

Büyüdüğümüzde, kendi ayaklarımız üzerinde durduğumuzda bile, iç sesimiz çoğu zaman annemizin sesidir. Hayatın zorlu kavşaklarında, ahlaki bir ikilemde kaldığımızda, doğruyu seçmemizi fısıldayan o içgüdü, aslında yıllar önce bize o şefkatli ellerle dokunan annemizin mirasıdır.

Ve fedakârlık... Bu kelimeyi çok seviyor, çok yüceltiyoruz toplum olarak. Ama fedakârlık, annenin kendini tamamen yok etmesi, kendi hayallerinden vazgeçerek evladının arkasında silik bir gölgeye dönüşmesi demek değildir. Aksine, erdemli bir nesil yetiştirmek isteyen anne, önce kendi ruhunu, kendi zihnini güçlü tutmalıdır.

Kendi ayakları üzerinde sağlam duran, hayatın zorlukları karşısında sükunetini koruyabilen bir anne, çocuğuna verilebilecek en büyük derstir. Hayatın kontrol edemediğimiz o beklenmedik fırtınalarında sızlanmak, pes etmek yerine, "Şimdi ne yapabiliriz?" diyebilen o dirayetli duruş, çocuğun zihnine bir ömür boyu silinmeyecek bir direnç tohumu eker. Bu, kelimenin tam anlamıyla eyleme dökülmüş bir bilgeliktir. Çocuğa, değiştiremeyeceği şeyleri kabullenmeyi ve değiştirebileceği şeyler için cesaretle adım atmayı öğretir.

Asıl fedakârlık; kendi zamanından, kendi sabrından vererek, pırıl pırıl, düşünen, sorgulayan, vicdanlı bir birey inşa etme çabasıdır. Ütülenmiş kusursuz kıyafetlerden veya her gün kurulan mükemmel sofralardan çok daha kalıcı olan eser, o anlayışlı iletişimin ta kendisidir.

Bir ülkenin geleceğini merak ediyorsanız, ekonomisine ya da binalarına değil; o ülkenin annelerinin çocuklarıyla nasıl konuştuğuna, onlara dünyayı nasıl anlattığına bakın. O fısıltılar, yarının gürültüsünü bastıracak olan asıl melodidir.

Eğer bugün şefkatli, adil ve ilkeli bir insansanız; dönüp o ilk öğretmeninize, o ilk aynanıza bir teşekkür edin. Belki bir çiçekle, belki sadece içten bir sarılmayla... Ya da artık hayatta değilse, onun size öğrettiği bir erdemi, bugün bir başkasına göstererek...

Adaletin, sükunetin ve şefkatin ilk terazisini kalbimize yerleştiren tüm annelerin günü kutlu olsun.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 24 Emeğin Onuru ve Hak Mücadelesi

En kolay suistimal edilen hak, sence kimin hakkıdır?

Hiç düşündün mü...

Kafanı çevirip şöyle bir sokağa, bir şantiyeye, bir plazaya ya da bir sanayi sitesine baktığında... Sesi en çok kısılanların, dünyayı omuzlarında taşıyıp da o dünyadan en az payı alanların hakkı değil midir en kolay yenen? Daha parası eline bile geçmeden, bordrosunda o acımasız, o yüksek vergilerle kuşa dönen bir maaşla... sadece hayatta kalmaya, sadece nefes almaya çalışan o sessiz kalabalığın hakkı...

Merhaba.

Ben Erdem...

Yarın 1 Mayıs... Merak etmeyin, sizi o alışkın olduğunuz, ezberletilmiş tarih kitaplarına boğmayacağım. On dokuzuncu yüzyılda ne oldu, o ilk grevler nasıl yapıldı, Şikago sokaklarında veya Taksim meydanında geçmişte neler yaşandı anlatmayacağım.

Bugün meselemiz tarih değil... Bugün meselemiz, insanın emeğiyle olan o kadim, o garip, o hüzünlü sınavı. Meselemiz, alın terinin modern dünyadaki o derin yalnızlığı.

Bir düşünün... Başkalarının inşa ettiği gökdelenleri temizleyen, başkalarının bindiği lüks arabaları üreten, başkalarının oturduğu sıcak sofraların ekmeğini gece yarısı fırınlarda yoğuran o devasa orduyu düşünün. Her şeyi üretenler ama ürettikleri o devasa zenginliğe hiçbir zaman sahip olamayanlar...

Sanayide, elleri yüzleri yağ içinde, aslında oyun oynaması gereken bir yaşta kendinden "büyük adam" performansı beklenen o küçük çırak çocukları gözünüzün önüne getirin... Gözleri ışıl ışıl ama arkalarındaki paslı sokak tabelası kadar bile yarınları net olmayan o çocukları...

Ya da plazalarda, o parlak florasan ışıkları altında, klimalı odalarda günde on iki saat çalışıp, koca bir ayın emeğini tek bir ev kirasına teslim eden, eve sadece uyumak için giden, lüks binaların içinde görünmez bir tükenmişlik sendromu yaşayan o kravatlı işçileri düşünün... Beyaz yakalı da olsanız, mavi yakalı da olsanız... Mekânlar farklı, kıyafetler farklı, isimler farklı... ama sömürülen şey hep aynı.

Sömürülen şey; hayatın ta kendisi. İnsanın yaşam enerjisi, gençliği, o bir daha asla geri alınamayacak olan zamanı.

Düşünün ki, sabahın köründe yola düşüyorsunuz. Karanlıkta gidip, karanlıkta dönüyorsunuz. Ay sonu geldiğinde, o alın terinizin karşılığı olan paraya henüz dokunmadan, henüz ailenizin rızkını cebinize koymadan, devlet o paradan devasa bir vergi kesiyor. Siz, belki de o devasa gökdelenleri diken milyar dolarlık şirketlerden çok daha yüksek oranda, çok daha acımasız bir vergi yükünün altında eziliyorsunuz.

Peki, bu sessiz çoğunluk, bu muazzam kalabalık bir gün yorulup da, bir araya gelip "Biz de varız, pastadan adil bir dilim istiyoruz, insanca yaşamak istiyoruz" demeye çalıştığında ne oluyor?

İşte orada, o görünmez ama çok güçlü sistem hemen devreye giriyor. Ve en sinsi, en tehlikeli silahını çekiyor... Kelimeleri zehirliyor.

Dikkat ettiniz mi, son yıllarda hayatımızdaki bazı kelimelerin ruhu nasıl değiştirildi?

Mesela "örgütlenmek"... "Bir araya gelmek", "sendikalaşmak", "dayanışma"... Bu kelimeler, ne zaman zihinlerimizde yasa dışı, tehlikeli, kaçınılması gereken, adeta kriminal kavramlara dönüştü? Bir işçinin, bir çalışanın, yanındaki mesai arkadaşıyla omuz omuza verip adalet talep etmesi, nasıl oldu da bir "suç" gibi, bir "bozgunculuk" gibi algılanmaya başlandı?

Oysa hak mücadelesi, tek başınayken cılız bir fısıltıdır... Havaya karışır, kaybolur gider. Ama bir araya gelindiğinde, omuzlar birbirine değdiğinde, o fısıltı duyulması zorunlu, gür bir sese dönüşür. Çoğaldıkça ses getirir.

Ve demokrasi dediğimiz o büyük şemsiye, tam da bu seslerin yankılanabilmesi, o fısıltıların bir koro haline gelebilmesi için vardır. Demokrasi sadece beş yılda bir sandığa gidip oy atmak değildir. Demokrasi, hakkını arayabilme özgürlüğüdür.

Üreten insanın, emeğinden ve üretiminden kaynaklanan o doğal gücünü kullanması... Yani, "Eğer benim emeğimin karşılığını vermezsen, eğer beni bir makine dişlisi gibi görürsen, ben üretmiyorum, bu çarkı döndürmüyorum" diyebilmesi... Bu bir isyan değildir. Bu, bir asayiş sorunu hiç değildir.

Bu, demokrasinin kalbidir. Demokrasi içinde gayet meşru, gayet ahlaki, gayet insani bir yaptırımdır. Çünkü sermayenin gücü parasıysa, çalışanın gücü de emeği ve o emeği üretimden çekebilme iradesidir.

Ama işin en acı tarafı ne biliyor musunuz? Biz toplum olarak bu dengeyi, bu vicdan terazisini kendi ellerimizle bozduk. Bizler de o tuhaf yanılsamanın, o uyuşturucu sistemin içine gönüllü olarak düştük.

Hakkını arayanı, "şükürsüzlükle" suçlar olduk.

"Aman sesini çıkarma, aman göze batma, bak dışarıda o işi senin yarı fiyatına yapacak binlerce işsiz var" diyerek, o korku kültürünü, o boyun eğme psikolojisini birbirimize asıl biz aşıladık.

Hakkını arayan, emeğine sahip çıkan, grev yapan bir çalışan gördüğümüzde, "Helal olsun, çocuklarının geleceği için, onuru için direniyor" demek yerine; "Ne gerek var şimdi kurulu düzeni bozmaya? İşinden gücünden olacak, bize de durduk yere trafiği tıkıyorlar" diye söylendik. Kendi konforumuz bozulduğu an, hakkı yenenin karşısında, o haksızlığı yapanın yanında hizalandık.

Hepimiz bir gün o zenginler masasına oturacağımız hayaline o kadar derinden inandırıldık ki... Bugünkü emeğimizi, bugünkü yoksulluğumuzu ve kendi sınıfımızı savunmayı unuttuk.

Korkuyu sağduyu zannettik. Susmayı erdem sandık.

Oysa asıl erdem, haksızlık karşısında dimdik durabilmektir. Asıl erdem, yanındakinin hakkını kendi hakkın gibi, tereddütsüz savunabilmektir.

İşte 1 Mayıs'ın ruhu, o ruhun taşıdığı anlam tam olarak budur. Bir bayramdır, evet... Baharın, emeğin, nasırlı ellerin, yorgun gözlerin kutlandığı bir bayram. Ama aynı zamanda, "Ben sadece bir maliyet kalemi değilim, ben bir insanım ve benim emeğimin, benim varlığımın dokunulmaz bir onuru var" çığlığıdır.

Korkmayalım bu çığlıktan.

Yan yana durmaktan, "biz" olmaktan, hak aramaktan çekinmeyelim. Örgütlü olmanın, bir arada durmanın suç olmadığını, aksine medeni bir toplum olmanın en büyük erdemi olduğunu birbirimize hatırlatalım.

Çünkü bireysel kurtuluş hikayeleri, o "kısa yoldan köşeyi dönme" masalları sadece filmlerde ve içi boş kişisel gelişim kitaplarında işe yarar. Gerçek hayatta, bu çetin dünyada iyileşme, ancak omuz omuza vererek gelir.

Senin hakkın yenmiyorsa bile, yan masadaki arkadaşının hakkı yendiğinde susuyorsan, başını öne eğip ekranına bakmaya devam ediyorsan... o adaletsizliğin sessiz, görünmez bir ortağı olursun. Hak mücadelesi bulaşıcıdır. Tıpkı korku gibi. Hangisini yayacağımız bizim elimizde.

Bugün... İster bir fabrikada torna tezgahının başında, ağır bir makinenin kolunu çekiyor olun... İster bir bilgisayar ekranının karşısında kod yazıyor, ister direksiyon sallıyor, ister bir market kasasında sabahtan akşama kadar barkod okutuyor olun...

Emeğinizin, o içinizde taşıdığınız yaşam gücünün ne kadar kutsal olduğunu hatırlayın. Ve o gücün, ancak birleştiğinde dünyayı, yasaları, hatta o acımasız vergi dilimlerini bile değiştirebileceğini unutmayın.

Hak aramanın, dayanışmanın, ses çıkarmanın bir "suç" değil; onurlu, özgür ve başı dik bir yurttaş olmanın en temel şartı olduğunu her sabah aynaya baktığınızda kendinize fısıldayın.

Emeğinize, alın terinize ve yanınızda duran arkadaşınızın eline sıkı sıkı sahip çıkın.

Görüşmek üzere...

ERDEMLİ SOHBETLER 23 Egemen Olmak

Geçen bölümlerde zamanın akışından, o durdurulamaz nehirde nasıl yol alacağımızdan ve geleceği nasıl inşa edeceğimizden bahsettik.

Bazen ileriye bakmaktan yorulur insan... Yönünüzü bulmak için, geçmişin o en net, en keskin karesine dönüp bakmak istersiniz.

Hani eski bir filmi kurgularken, bütün hikayenin yükünü omuzlayan, anlamı bir anda değiştiren o anahtar sahneyi ararsınız ya...

İşte o sahne, bizim için yüz yıldan biraz daha eski.

Merhaba.

Ben Erdem...

"Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir."

Bu cümleyi o kadar çok duyduk ki, belki de anlamı zihnimizde biraz aşındı. Sadece meclis duvarında yazan, altın varaklı güzel bir dekor sandık onu.

Oysa bu cümle, dünyanın en büyük ezber bozmasıdır. İnsanlık tarihinin en zarif, ama en sarsıcı devrimlerinden biridir.

Takvimleri yüz yıldan biraz daha geriye saralım.

Birinci Dünya Savaşı bitmiş... İmparatorluklar çöküyor, sınırlar yeniden çiziliyor, dünya düzeni acımasızca değişiyor.

Herkesin "Acaba hangi büyük devletin gölgesine sığınsak da hayatta kalsak?" diye umutsuz hesaplar yaptığı bir dönem...

O karanlığın, o dipsiz çaresizliğin içinde bir adam çıkıyor.

O, sadece bir cephe savaşı kazanmıyor. Toprakları kurtarmakla yetinmiyor. Çok daha zorunu, neredeyse imkansız olanı seçiyor: Zihniyetleri değiştiriyor.

Bizler genelde tarihi, sonuçlarını bildiğimiz için "zaten öyle olacaktı" kolaycılığıyla okuruz.

Oysa o günün şartlarında, o yorgun, o bitkin kalabalığa dönüp, "Siz artık kimsenin tebaası değilsiniz, siz birinci sınıf vatandaşsınız" demek, çağları aşan bir vizyonun eseridir.

Atatürk, egemenliği saraylardan, o ulaşılmaz doruklardan alıp; çatlamış elleriyle toprağı süren, cepheden cepheye koşmaktan yorulmuş o halkın avuçlarına bıraktı.

Ve bunu yaparken, bu "egemen olma" bilincini, daha en başından çocukların, gençlerin DNA'sına kazıdı.

"Siz tebaa değilsiniz, siz bu ülkenin efendisisiniz" dedi.

Bu, topla tüfekle yapılan bir devrimden çok daha büyüğüdür... Bu, zihinlerde yapılan, ruhları özgürleştiren bir devrimdir.

Bugün, bu mirası konuşurken çokça duyduğumuz, hepimizin kolayca sığındığı, dilimize pelesenk olmuş bir cümle var:

"Atatürk, bu ülkenin çimentosudur."

Doğru. Kesinlikle doğru.

O, bizi bir arada tutan, o yıkılmaz sandığımız yapının en güçlü harcıdır.

Ama... Burada bir duralım. O kelimenin etrafında biraz düşünelim.

Kendi kendimize dürüstçe sormalıyız: Sağlam bir bina inşa etmek için, çimento tek başına yeter mi?

Sadece çimentoyla duvar öremezsiniz.

Eğer o çimentoya su katmazsanız, rüzgarda toza dönüşür, uçar gider.

Kum katmazsanız, hacim almaz, şekil bulmaz.

Ve en önemlisi... O harcın içine nervürlü çeliği, o sağlam demiri koymazsanız; en ufak bir sarsıntıda, ilk büyük depremde o bina tuzla buz olur.

Biz yıllarca o çimentonun gücüne çok güvendik.

"Nasılsa o var, bize bir şey olmaz" dedik. Çimentoyu kuru kuruya sevdik.

Onu sloganlaştırdık, pankartlara yazdık, heykellerini parlattık. Ama çoğu zaman, o çimentonun içine kendi çeliğimizi koymayı unuttuk.

Peki nedir o çelik? Kimdir o su?

Çimento o büyük vizyonsa, o evrensel ilkelerse; o çimentoyu karmak için gereken "su", bizim yaşam enerjimizdir. Çalışkanlığımızdır. Çağa ayak uydurabilme yeteneğimizdir.

O harca giren "kum", bizim çoğulluğumuzdur. Farklılıklarımızla bir arada durma irademizdir.

Ve o binayı ayakta tutacak olan "çelik"...

İşte o çelik, bizim bireysel ahlakımızdır.

Bizim dürüstlüğümüz, bizim liyakatimiz, kimse bakmazken bile doğruyu yapma inadımızdır.

Eğer siz, işinizi yaparken hileye başvurmuyorsanız, siz o binanın çeliğisiniz demektir.

Eğer siz, liyakati her türlü aidiyetin üstünde tutuyorsanız, siz o binanın suyu, kumu, harcısınız demektir.

Bir ülkeyi sevmek, sadece onun kurucusuna minnet duymakla bitmez.

Bir ülkeyi sevmek; taammüden, yani bilerek, isteyerek, her sabah o binaya bir tuğla daha koyma kararlılığıdır.

Sevgi, ancak emekle birleştiğinde bir vatan yaratır.

Bugün dışarıda duyduğunuz o gürültülere, o günlük siyasi kavgalara, içi boşaltılmış kavramlara bakıp umutsuzluğa kapılmayın.

Enseyi karartmak, bize bırakılan o mirasa yapılabilecek en büyük haksızlıktır.

Geleceğe güvenle bakmaktan asla vazgeçmeyeceğiz.

Çünkü bizim pusulamız, yüzyıl öncesinden kalibre edildi. O pusula şaşmaz.

Ama o gemiyi yüzdürecek olan, bizim küreklere asılma gücümüzdür.

Artık slogan atmayı bırakıp, iş yapma vakti.

Artık kuru kuruya övünmeyi bırakıp, o övgüye layık olma vakti.

Sizden ricam; bugün aynaya baktığınızda kendinize şu soruyu sorun:

"Ben bu ülkenin sadece çimentosuyla mı övünüyorum, yoksa o binayı ayakta tutan çelik ben miyim?"

Eğer hepimiz o çelik olmaya karar verirsek, inanın bana, hiçbir sarsıntı bizi yıkamaz.

Görüşmek üzere.