ERDEMLİ SOHBETLER 15 Laik misiniz?

Merhaba. Ben Erdem...

Ramazan ayının o kendine has, o telaşsız huzurunu hissettiğimiz, iftar sofralarının birleştirici sıcaklığını yaşadığımız ilk haftayı geride bıraktık. İnsanın kendi içine döndüğü, sabrı öğrendiği, ruhunu terbiye ettiği o mübarek zaman dilimindeyiz. Ama dışarıda, özellikle o avucumuzun içindeki ekranlarda ve televizyon dizilerinde, bu huzurun tam tersi bir rüzgar estiriliyor.

Fark ediyor musunuz? Sanki görünmez bir el, sürekli eski defterleri karıştırıyor. Toplumun en hassas, en kırılgan uçlarını birbirine sürtüp kıvılcım çıkarmaya çalışıyor. Sosyal medyada, dizilerde, tartışma programlarında yapay bir gündem, yapay bir kavga köpürtülüyor. Bir tarafta "inancını yaşayanlar", diğer tarafta "modern hayatı seçenler" diye karikatürize edilmiş, gerçeği yansıtmayan tiplemeler üzerinden bir çatışma senaryosu yazılıyor.

Biz bugün bu oyuna gelmeyeceğiz. Amacımız, kaşınmaya çalışılan o yarayı deşmek, iltihabı, cerahati ortalığa saçıp can yakmak değil. Tam tersine... Amacımız, o iltihaplı bölgeye güvenli bir mesafeden yaklaşıp, aklın ve vicdanın antibiyotiğini uygulamak. Çünkü biliyoruz ki; enfeksiyon bağırıp çağırarak değil, doğru teşhis ve doğru ilaçla iyileşir.

Bu teşhisi koymak için önce kavramların tozunu silmek gerekir. Bugünlerde sıkça duyduğumuz, kiminin korkarak, kiminin öfkeyle yaklaştığı o kavram: Laiklik. Ve onun etrafındaki o büyük kafa karışıklığı.

Hani bazen sokak röportajlarını izliyoruz ya... Muhabir mikrofonu uzatıyor vatandaşa, soruyor: "Laik misiniz?" diye. Vatandaş göğsünü gere gere cevap veriyor: "Elhamdülillah laiğim!" Ya da kaşlarını çatıp tam tersini söylüyor. Gülüyoruz, değil mi? "Elhamdülillah laiğim" lafı kulağa tebessüm ettiren bir tezat gibi geliyor. Ama aslında bu, trajikomik bir durumun resmi. Kelimelerin anlamını yitirdiği an.

Gelin, şu hatayı düzelterek başlayalım: Kişiler laik olmaz. Bir insan "Ben laiğim" ya da "Ben antilaiğim" diye tanımlanamaz. Bu, ontolojik olarak, insanın yaratılışına aykırı bir tanımdır. İnsanın ruhu vardır. İnsanın heyecanı, korkusu, aşkı, secde ettiği bir Yaradan'ı ya da zihnini kurcalayan şüpheleri vardır. İnsan "inançlı" olur, "dindar" olur, "ateist" olur, "agnostik" olur.

Ama devletin ruhu yoktur. Devletin bir inanç sistemine, bir dine ihtiyacı yoktur. Devletin kalbi yoktur. Devlet, devasa bir organizasyon, soğuk ama adil olması gereken bir mekanizmadır.

Devlet, bir trafik lambası gibidir. Kırmızı ışık yandığında, duran arabanın şoförüne "Senin inancın ne?" diye sormaz. "Sen hangi mezheptensin?" diye sormaz. Onun tek görevi, o kavşaktaki herkesin, kimliği ne olursa olsun, sağ salim evine, sevdiklerine ulaşmasını sağlamaktır. İşte laiklik, o trafik lambasının renginin herkese aynı mesafede olması, kimseye "torpil" geçmemesidir. Eğer o lamba bir inanca, bir gruba göre yeşil, diğerine kırmızı yanmaya başlarsa; o kavşakta kaza kaçınılmaz olur. Ve tarih, o kavşakta çarpışan toplumların acı hatıralarıyla doludur.

Peki, bu kadar basit ve hayati bir ilke, neden bu topraklarda yıllarca bir "korku nesnesi" haline getirildi? Neden Ramazan ayında bile bizi birleştirmek yerine ayrıştırmak için kullanılıyor? Çünkü yıllarca bu kavram, bu toplumun önüne "Sen neysen, onun tam tersi" şeklinde konuldu. Türk Devrimi’nin o muazzam vizyonu; saltanatın kaldırılması, medeni kanunun gelişi, laiklik ilkesinin anayasaya girmesi... Bunlar, bir milleti "kul" olmaktan çıkarıp "birey" yapma hamleleriydi. Ama birileri, kendini geliştirmeye kapalı bırakılmış toplumun önüne geçip dedi ki: "Bakın! Bunlar sizin dedenizin, ninenizin inancını yok edecek! Atalarınızdan ne gördüyseniz elinizden alacak!"

En hassas yerden vurdular: Atalar kültü. "Biz atalarımızdan böyle gördük, böyle devam ederiz" cümlesi, maalesef yeniliğin ve aydınlanmanın önündeki en büyük duvardır. Muhafazakarlık, çoğu zaman değerleri muhafaza etmekten değil; yeni olandan, bilinmeyenden korkmaktan beslenir.

Oysa inandığımız, şu an orucunu tuttuğumuz, başımızın üstünde taşıdığımız Kitap, bu konuda ne diyor? Hiç o tarafına baktık mı? Bakara Suresi, 170. Ayet... Ramazan’ın ruhuna da, bugünün kavgasına da ışık tutan o sarsıcı uyarı. Diyor ki Yaradan: "Onlara, 'Allah’ın indirdiğine uyun' denildiği zaman, 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' derler." Ve sonra, akıl sahiplerini titreten o soruyu soruyor: "Ya atalarının aklı bir şeye ermemiş, doğru yolu bulamamışlarsa?"

Şu ifadenin gücüne, şu uyarının derinliğine bakar mısınız? Kutsal Kitap bile, "Atan yaptıysa mutlak doğrudur" demiyor. "Aklını kullan" diyor. "Sorgula" diyor. "Belki atan yanılıyordu? Belki o gelenek, o alışkanlık, hakikatin önünde bir perdeydi?" Cumhuriyetin yaptığı da, laikliğin vadettiği de tam olarak buydu aslında. Ataları inkar etmek değil; ataların yaptığı hataları, o "aklı ermeyen" kısımları, hurafeleri ayıklayıp, devlet denilen o mekanizmayı aklın ve bilimin rayına oturtmaktı.

Dolayısıyla laiklik, inancın düşmanı değildir. Tam tersine... Laiklik, samimi inancın, o riyasız dindarlığın en büyük sigortasıdır. Nasıl mı? Devletin o soğuk, o bürokratik elini, dinin sıcak ve mahrem alanından çekerek. Dini, siyasetin o kirli, o pazarlık dolu masasından alıp; ait olduğu yere, insanın vicdanına, o tertemiz "kalp hanesine" koyarak. Çünkü devletin bir dine ihtiyacı yoktur, devletin adalete ihtiyacı vardır. Ve adalet, ancak tarafsız bir gözle mümkündür.

Bugün dizilerde, sosyal medyada köpürtülen o "başörtülü - başı açık", "laik - dindar" gerilimine, bu şifalı pencereden bakmak gerek. O kavga gerçek değil. O kavga, reyting uğruna, siyaset uğruna, tıklanma uğruna kanatılan bir yara. Gerçek olan şu: Aynı fırından pide alıyoruz. Aynı ezanla iftar ediyoruz. Aynı trafiği, aynı enflasyonu, aynı dertleri paylaşıyoruz. Biz etten ve kemikteniz, bizim duygularımız, inançlarımız var. Devlet ise kurallardan, kanunlardan ve nizamdan oluşan devasa bir sözleşmedir.

Bırakalım kurallar ve kanunlar laik kalsın; ki biz o kanunların gölgesinde, inancımızı da, hayat tarzımızı da özgürce, korkmadan yaşayabilelim. "Elhamdülillah laiğim" diyen o teyzemizin samimiyetiyle, aklın ışığını birleştirelim.

Ve sözün özü, tarihin hükmü şudur: Kişiler değişir, nesiller değişir, inançlar vicdanlarda şekillenir. Ama o trafik lambası, o güvenli geçiş garantisi orada durmak zorundadır. O yüzden, bir temenni değil, bir durum tespiti, bir gelecek teminatı olarak, gür bir sesle değil ama sarsılmaz bir inançla tekrar edelim: Türkiye Cumhuriyeti laiktir, laik kalacaktır.

Bu, bir ayrışma değil, bir buluşma noktasıdır. Aklın ve vicdanın buluştuğu yerdir.

Ramazanınız mübarek, aklınız hür, vicdanınız rahat olsun. Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 14 Acıktıkça Doymak

Merhaba. Ben Erdem...

İnsan, unutan varlıktır derler. Modern zamanların o ışıklı vitrinleri, hiç susmayan bildirim sesleri ve her köşe başında bizi çağıran "tüket" emirleri arasında biz en çok neyi unuttuk biliyor musunuz? Acizliğimizi. Ve "yokluğu".

Markete girdiğimizde her rafın dolu olmasına o kadar alıştık ki, bir şeyi istediğimiz anda ona ulaşmayı bir hak, hatta bir zorunluluk sanmaya başladık. "Ben muktedirim, param var, gücüm var, canım istiyorsa alırım" diyen o koca egomuz, bizi şişirdi, şişirdi... İşte tam bu noktada, kadim bir gelenek, bir ruh terbiyesi kapıyı çalıyor ve o şişkin egoya zarif bir iğne batırıyor. Ramazan geliyor.

Bugün burada ilahiyat tartışmayacağız. Fetvalar, kurallar, "sakız orucu bozar mı" gibi sığ sulara girmeyeceğiz. Biz bugün, meselenin felsefesine, o boş midenin aslında ruhu nasıl doyurduğuna bakacağız. İnancınız ne olursa olsun, ya da olmasın; bu coğrafyada pişen o manevi atmosferin, insan denen o karmaşık varlığa neler fısıldadığına kulak vereceğiz.

Oruç nedir? Sadece belli saatler arasında yememek, içmemek midir? Hayır. Bu çok basit bir tanım olurdu. Oruç, modern insanın en büyük hastalığı olan "hız ve haz" bağımlılığına karşı devrimci bir duruştur. Bize diyor ki; "Dur." "Şu su, şu an senin elinin altında olabilir. Ama içmeyeceksin." "Şu sofra kurulu olabilir. Ama bekleyeceksin."

Neden? Seni cezalandırmak için mi? Hayır. Sana, aslında o nimetlerin "sahibi" olmadığını, sadece "misafiri" olduğunu hatırlatmak için. Bize diyor ki; "Sen sadece bir bedenden, bir mideden ibaret değilsin. Sen, dürtülerine 'Hayır' diyebildiğin kadar insansın."

Düşünün... Sabah kahvesi içmeden "aylamayan", sigara içmeden sinir küpüne dönen, acıkınca gözü dönen bizler... Bir anda, görünmez bir niyetle, demir gibi bir iradeye kavuşuyoruz. Demek ki mesele biyolojik bir "ihtiyaç" değilmiş, mesele zihinsel bir "tercih"miş. İşte orucun birinci ve en büyük hediyesi budur: İrade. Kendi biyolojisine meydan okuyabilen tek canlı insandır. Hayvan acıkınca yer. İnsan ise bekler. Ve o bekleyiş, bizi insan kılar.

Ve o bekleme anı... Toplumsal uyum dediğimiz şey, belki de o iftar sofrasının başındaki son beş dakikada gizlidir. Hiç dikkat ettiniz mi o sessizliğe? Şehir yavaşlar. Trafik durur. Sofralarda tabaklar hazırdır. Su bardakları buğulanmıştır. O an, o sofranın başında kimin oturduğunun önemi kalmaz. Zengin, fakir, patron, işçi, amir, memur... Statüler erir, unvanlar buharlaşır. O an herkes eşittir. O an herkes, aynı "yokluğun" karşısında boyun eğmiştir. Açlık, dünyadaki en büyük eşitleyicidir.

Biz birbirimizi anlamayı, empati kurmayı kitaplardan öğrenemeyiz dostlarım. "Açın halinden anlamak" diye bir deyimimiz var. Bunu okuyarak anlayamazsınız. Belgesel izleyerek anlayamazsınız. Ancak mideniz guruldadığında, başınız hafifçe döndüğünde, kan şekeriniz düştüğünde anlarsınız. Oruç, ötekinin acısını, kendi bedeninizde simüle etmektir. Bir nevi "uygulamalı vicdan eğitimi"dir. Sokakta gördüğünüz, belki yüzüne bakmadan geçtiğiniz o ihtiyaç sahibinin neler hissettiğini, saatlerce susuz kaldığınızda iliklerinizde hissedersiniz. İşte o zaman, o yardım kolisi bir "lütuf" olmaktan çıkar, bir "kardeşlik borcu"na dönüşür.

Ama burada ince bir çizgi var. Çok hassas, çok kırılgan bir çizgi. Bu ritüel, bu ibadet; bir gösterişe, bir dayatmaya ya da bir öfke nöbetine dönüşmemeli. Bazen "Niyetliyim, bana dokunmayın, sinirliyim" diyenleri  görüyoruz. Hayır. Oruç, sadece mideyi aç bırakmak değildir. Oruç; dile, göze, öfkeye, kibre de "perhiz" yaptırmaktır. Eğer açlığınız, etrafınızdaki insanları kırıp dökmenize, trafikte terör estirmenize bir "mazeret" oluyorsa; üzgünüm ama siz sadece aç kalmışsınız demektir, oruç tutmuş sayılmazsınız. Gerçek irade, o açlığa rağmen gülümseyebilmekte, o gerginliğe rağmen nazik kalabilmektedir.

Ve saygı... Önümüzdeki bölümlerde, belki haftaya, toplumsal yaşamın en önemli sigortalarından biri olan "Laiklik" kavramını konuşacağız. Yani herkesin inancını veya inançsızlığını özgürce yaşayabildiği o zemini. İşte bu saygının temeli de, bu sofralarda atılır. Oruç tutan birinin iradesine duyulan saygı ile, tutmayan birinin yaşam tarzına duyulan saygı, aynı terazinin kefeleridir. Kimse kimsenin bekçisi değildir. İbadet, kul ile yaradan arasındaki o mahrem alandır, o gizli bahçedir. Oraya üçüncü şahıslar, kameralar, "kim tutuyor kim tutmuyor" çetelesi tutanlar giremez. Girmemeli. Eğer inanç bir "gönül işi" ise, zorlamanın olduğu yerde gönül kapısı kapanır. Sofralarımızı birleştirirken, kalplerimizi ayırmayalım.

Bedenin arınması demiştik... Tıbbi olarak da, ruhsal olarak da bir "fabrika ayarlarına dönüş" fırsatıdır bu. Yıl boyu durmadan çalışan o sindirim sistemi, o metabolizma bir "es" verir. "Beni biraz rahat bırak" der. Zihinsel olarak da bir detokstur bu. Sürekli tüketmek, sürekli yutmak, sürekli biriktirmek zorunda olmadığımızı hatırlarız. Azla yetinmenin o hafifliğini tadarız. Tabii eğer iftar sofralarını birer "israf şölenine" dönüştürmezsek... Bütün gün aç kalıp, akşam olunca kıtlıktan çıkmışçasına saldırmak, o bütün günkü terbiyeyi bir anda çöpe atmak değil midir? Sadelik... İnancın da, estetiğin de, sağlığın da özü sadeliktedir.

Bu Ramazan, kendinize bir iyilik yapın. Sadece midenizi değil, ruhunuzu da dinlendirin. Dedikodudan, kötü sözden, negatif düşünceden, yargılamaktan, ötekileştirmekten de uzak durun ki tam kapsamlı bir oruca ulaşma şansınız olsun... Ve o iftar vaktindeki sessizliği dinleyin. O sessizlikte, insanlığın ortak vicdanını duyacaksınız. Açlığın o bilge sesini duyacaksınız.

Belki de en önemlisi; Bu ayın sonunda, sadece kilo vermiş bir bedenle değil; başkalarının hakkına, hukukuna, yaşam tarzına daha saygılı, iradesi çelikleşmiş ama kalbi yumuşamış bir ruhla bayrama ulaşmaktır amaç.

Sofranız bereketli, ama en önemlisi gönlünüz ferah olsun. Bir sonraki bölümde, birbirimizin yaşam alanlarına duyduğumuz saygının teminatı olan o hayati kavramı, Laikliği konuşacağız. O zamana kadar, hem bedeninize hem de ruhunuza iyi bakın.

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 13 - Vezir Maskeli Piyonlar

Merhaba. Ben Erdem.

Geçen hafta, o ışıltılı avizelerin altında, herkesin birbirine gülümsediği ama kimsenin kimseyi gerçekten görmediği o "Maskeli Balo"daydık. Hatırladınız mı? O gürültülü sessizlikleri, o "mış gibi" yapmaların yorgunluğunu konuşmuştuk. Maskelerin ağırlığı yüzümüzü o kadar yormuştu ki, belki de aynaya bakmaya korkar olmuştuk.

Bugün... Bugün o balo salonunun kapılarını kapatıyoruz. Müziğin sustuğu, ışıkların daha loş, daha odaklı olduğu, zeminin ise siyah ve beyaz karelerle döşendiği bambaşka bir odaya geçiyoruz. Burası sessizdir. Burası soğuktur. Burası, hesap kitap gerektirir. Önümüzde 64 karelik bir dünya var: Satranç Tahtası.

Bugün bu tahtada fillerin çapraz koşularını, kalelerin o dimdik duruşunu ya da atların o kurnaz L çizişlerini bir kenara bırakalım. Bugün gözümüzü tahtanın en önüne, en kalabalık ama en savunmasız hattına dikelim. Konumuz: Piyonlar. Ve daha da önemlisi; o piyonları süren ellerin "strateji" sandığı o büyük körlük.

Satrancı bilirsiniz... İnsanoğlunun icat ettiği belki de en zalim ve en adil oyundur. Zalimdir, çünkü hatayı affetmez. Adildir, çünkü şans faktörü sıfırdır. Zar atmazsınız, kart çekmezsiniz. Her şey, aklınızın ve öngörünüzün sınırları kadardır. Gerçek bir satranç ustası, bir "Grandmaster", elini bir taşa uzatmadan önce, o hamlenin 5, 10, hatta 20 hamle sonrasını zihninde canlandırır. "Ben bunu oynarsam o ne yapar? O onu yaparsa ben neyle karşılık veririm? Vezirimi feda edersem, üç hamle sonra mat edebilir miyim?"

Bu, "Basiret"tir. Bu, zamanın ötesini görebilme sanatıdır. Geleceği, bugünden inşa etme yeteneğidir.

Peki, şimdi gözlerimizi o tahtadan kaldıralım ve gerçek dünyaya, siyasete, ülke yönetimine, şirketlere, o "büyük oyunlara" bakalım. Ne görüyorsunuz? O büyük ustaların derin sessizliğini mi? Yoksa bir panayır yerinin gürültülü kaosunu mu?

Benim gördüğüm şu: Maalesef bizde oyun, "5 hamle sonrasını düşünmek" üzerine değil, "bu hamleyi yapayım da, sonrasına bakarız" mantığı üzerine kurulu. Buna "Çalakalem Siyaset" diyoruz. Günü kurtarmak... O anki yangına bir bardak su dökmek ama yangının kaynağındaki gaz vanasını kapatmayı akıl edememek. Veya akıl etse bile, o vanayı kapatmanın "bugün" alkış getirmeyeceğini bildiği için, yarına daha büyük bir patlama bırakmak pahasına o suyu dökmeye devam etmek.

Bir piyon düşünün. Satrançta piyonun trajik ama umutlu bir kaderi vardır. Asla geri dönemez. Adımları küçüktür ama hedefi büyüktür. Tahtanın en son karesine, o "vadedilmiş topraklara" ulaşmak ister. Çünkü kural der ki; "Eğer bir piyon, onca tehlikeyi aşıp, ateş çemberinden geçip son kareye varabilirse, vezir olur." Vezir... Tahtanın en kudretlisi.

Kulağa muazzam bir başarı hikayesi gibi geliyor değil mi? "Tırnaklarıyla kazıyarak zirveye çıkmak." Ama gerçek hayatta, özellikle liyakatin "tanıdık" ile yer değiştirdiği o puslu koridorlarda, işler böyle yürümüyor.

Soru şu: O piyon, o son kareye kendi zekasıyla, kendi stratejisiyle mi vardı? Yoksa "görünmez bir el", tahtadaki diğer taşları onun önünden çekip, engelleri kaldırıp, onu o kareye nazikçe "yerleştirdi" mi? İşte meselenin düğümlendiği yer burasıdır.

Birilerinin inisiyatifiyle, birilerinin "oluruyla", birilerinin "parlatmasıyla" makamlara getirilenler... Sizce o son kareye vardıklarında gerçekten vezir olabilirler mi? Görünürde evet. Altlarında makam araçları, kapılarında bekleyenler, iki dudaklarının arasında emir bekleyen kalabalıklar... Ama ruhen? Ruhu hala o ilk karedeki piyon kadar tutsaktır.

Çünkü bilir ki; onu oraya koyan el, onu oradan almayı da bilir. Bu, korkunç bir "minnet esareti"dir. Atanmış vezirlerin, yani birilerinin "projesi" olarak oraya gelenlerin en büyük korkusu, yanlış hamle yapmak değil, efendilerini gücendirmektir. Kendi vicdanlarının, kendi akıllarının sesini duymazdan gelirler. Çünkü o sesi duyarlarsa, ödemeleri gereken diyet, sahip oldukları koltuktan daha ağırdır.

Ve burada asıl tehlike başlar: Öngörüsüzlük.

Siz, kendi aklıyla hareket etmeyen, sadece "yukarıdan" gelen işareti bekleyen bir vezirle oyun kurmaya çalışırsanız, o oyunun sonu hüsrandır. Çünkü siyaset, hayat, ekonomi... Bunlar statik değildir. Canlıdır, değişkendir. Karşı taraf hamle yaptığında, sizin o "atanmış veziriniz" dönüp sahibine bakmak zorundadır: "Efendim, şimdi ne yapayım?" O cevap gelene kadar, atı alan Üsküdar'ı geçer. Mat olursunuz. Haberiniz bile olmaz.

Bugün bütün dünyada yaşanan krizlerin, o çözülemeyen düğümlerin temelinde bu yatmıyor mu? Uzun vadeli, 10 yıllık, 20 yıllık planlar yapmak yerine; "Yarınki manşet ne olacak?", "Bu akşamki ankette ne çıkacak?" telaşıyla yapılan hamleler... Bir kanun çıkarılıyor, üç ay sonra "Pardon, yanlış olmuş" denip değiştiriliyor. Bir ekonomik model deneniyor, altı ay sonra tam tersine dönülüyor. Eğitim sistemi, her bakanla birlikte yap-boz tahtasına dönüyor. Neden? Çünkü tahtanın başında bir "Grandmaster" zekası değil, vizyonsuz bir oyuncunun telaşı var. "Şunu şuraya çeksem ne olur? Aman kale gitti! O zaman fili şuraya koyayım. Eyvah, şah tehdit altında!"

Bu kaosun içinde, o piyonların vezir olması neyi değiştirir ki? Tahta yanıyor. Zemin kayıyor.

Bir piyon, vezir olduğunda karakteri değişir mi demiştik... Aslında değişmez. Sadece "büyür." Piyonken korkaksa, vezir olduğunda "zorba" olur. Piyonken hesapçıysa, vezir olduğunda "kurnaz" olur. Piyonken liyakatsizse, vezir olduğunda "yıkıcı" olur. Çünkü güç, karakteri değiştirmez; güç, karakteri aşikar eder. Maskeyi düşürür.

Eğer bir insan, o piyonluktan vezirliğe giden yolu, kendi alın teriyle, okuyarak, çalışarak, "Hayır" demeyi öğrenerek, bedel ödeyerek yürüdüyse; o koltuğa oturduğunda ceketini iliklemez. Cübbesinin düğmesi yoktur çünkü. Adaletin ve aklın önünde eğilir sadece.

Ama bir asansörle, bir torpille, bir "bizim oğlan" kontenjanıyla o tepeye konduysa... O kişi, vezir kıyafeti giymiş bir piyondur. Ve inanın bana, satranç tahtasında en tehlikeli taş, ne kaledir ne de at... En tehlikeli taş, yetkileri vezir kadar geniş, ama vizyonu piyon kadar dar olan o "uyduruk" figürlerdir. Çünkü nereye saldıracağını, kimi ezeceğini, neyi yıkacağını kestiremezsiniz. Kendisi de bilmez. Sadece "sürülür".

Peki biz? Biz bu oyunun neresindeyiz? Tribünde izleyici miyiz? Yoksa o tahtada "feda edilmeyi" bekleyen diğer piyonlar mıyız?

Belki de yapmamız gereken, oyunu izlemeyi bırakıp, oyuncudan "basiret" talep etmektir. "Bana bugünü kurtarma, bana yarını anlat" demektir. "Bana hamaset yapma, bana 5 hamle sonrasını göster" demektir.

Ve en önemlisi... Kendi hayatımızda, kendi küçük tahtamızda hangi karede durduğumuza bakmaktır. Başkalarının omuzlarında yükselen bir vezir olmaktansa; kendi ayakları üzerinde duran, kendi aklıyla hamle yapan onurlu bir piyon olmak... Belki de asıl "Şah-Mat" budur.

Unutmayın; oyun bittiğinde şahlar da piyonlar da aynı kutuya konur. Ama o kutuya girerken, "Ben bu oyunu kendi aklımla, kendi onurumla oynadım" diyebilmek... İşte geriye kalan tek gerçek zafer budur.

Aklınızın ve vicdanınızın hamleleri bol olsun. 

Görüşmek üzere.

ERDEMLİ SOHBETLER 12 - Maskeli Balo ve Sessizlik Yemini

Merhaba.

Ben Erdem...

Geçen hafta stüdyomuzda, tarihin en sivri dilli, "kraldan çok kralcı" nın tam tersi bir misafirimiz vardı; Sinoplu Diyojen.

Onunla "Cilalı Taş Devri"nden "Cilalı Telefon Devri"ne nasıl geçtiğimizi konuşmuştuk.

Elimizdeki o parlak ekranların, ruhumuzu nasıl matlaştırdığını dert edinmiştik.

Diyojen, elinde fenerle güpegündüz "Dürüst bir adam arıyorum" diye bağırıyordu Atina sokaklarında.

Bugün...

Bugün o feneri alıp, Diyojen’in girmeye tenezzül bile etmeyeceği, ama modern insanın girmek için ruhunu sattığı o "kapalı kapıların" ardına tutacağız.

Diyojen fıçısında mutluydu ve İskender'e kafa tutabiliyordu.

Ama bugün konuşacağımız kişiler, saraylarda, yalılarda, özel adalarda yaşıyorlar ama güç karşısında "hazırolda" bekliyorlar.

Diyojen'in aradığı o "dürüst adam", ne yazık ki o ışıltılı davetlerde, o "seçkin" listelerde hiç yok.

Bugün biraz karanlık bir yere, vicdanların zifiri karanlıkta kaldığı o "sırça köşklere" bakacağız.

Konumuz, isimler, listeler, şahıslar değil. Onlar gelir geçer.

Konumuz; insan doğasının o en tehlikeli virüsü: **"Güç Zehirlenmesi"** ve onun yarattığı o yapışkan, o kirli **"Sessizlik Ağı"**.

Biliyorsunuz, modern dünyada sihirli bir kelime var: "Network".

Yani "İlişki Ağı".

Kariyer basamaklarını tırmanmak, iş bitirmek, daha güçlü olmak için "doğru insanları" tanımak zorundasınız.

Bu, oyunun kuralı gibi anlatıldı bize hep.

"Önemli olan ne bildiğin değil, kimi tanıdığındır" dendi.

Ama kimse bize, o "tanıdık" olmanın bedelinden bahsetmedi.

Kimse bize, o "seçkin" kulüplere, o özel adalara, o pırıltılı davetlere girmenin vizesinin ne olduğunu anlatmadı.

Sistem çok basit aslında. Ve bir o kadar da korkunç.

Bir piramit düşünün. En tepede, sınırsız güce, paraya ve dokunulmazlığa sahip olduğunu sananlar var.

Bu insanlar, normal hayatın, hukukun, ahlak kurallarının kendileri için geçerli olmadığına inanıyorlar.

Onlar için diğer insanlar, özellikle de savunmasız olanlar, birer birey değil; sadece birer "oyuncak", birer "haz nesnesi" ya da birer "araç".

Peki bu çark nasıl dönüyor?

Sadece o tepedeki birkaç **"canavar"** sayesinde mi?

Hayır.

Bu çark, o odaya girip çıkan, o uçaklara binen, o sofralara oturan ama "Ben sadece iş konuşmaya gittim", "Benim hiçbir şeyden haberim yoktu" diyen, o kalabalık sayesinde dönüyor.

İşte asıl meselemiz bu: **"Ben bilmiyordum" yalanı.**

Bir bataklığın kenarında piknik yapıp, "Ben çamuru görmedim, sadece manzarayı seyrettim" diyebilir misiniz?

Etrafınızda gencecik, hayatının baharında, gözlerinde korku olan insanlar dolaşırken; siz elinizdeki kristal kadehi tokuşturup "Bu seneki borsa verilerini" konuşuyorsanız...

Siz o suçun ortağı değil misiniz?

Zaaflar...

İnsanın en yumuşak karnı.

Bu karanlık ağlar, tam da bunun üzerine kuruludur.

Sizi içeri alırlar. Size kendinizi "özel" hissettirirler.

Egolarınızı şişirirler.

Sonra önünüze bir "zaaf" koyarlar.

Bir anlık bir hata. Bir anlık bir sapma. "Burada olan burada kalır" denen o yalandan güven hissi.

Ve o an, "klik" sesi duyulur.

Kamera kayıttadır. Ya da birileri not alıyordur.

Artık siz, o ağın bir parçasısınızdır.

Artık o masadan kalkamazsınız.

"Hayır" diyemezsiniz.

Çünkü artık özgür iradeniz yoktur; bir dosyanız vardır.

Bu bir "şantaj ekonomisi"dir.

Ve bu ekonomi, sandığınızdan çok daha büyüktür.

İnsanlar mevkilerini korumak, skandallarını örtmek ya da daha fazla para kazanmak için; vicdanlarını, ahlaklarını ve ne yazık ki bazen başkalarının hayatlarını "takas" ederler.

Kendi konforları bozulmasın diye, başkalarının cehennemine odun taşırlar.

Şimdi diyeceksiniz ki; "Erdem, bu anlattıkların milyarderlerin, prenslerin, ünlülerin dünyası. Bize ne?"

Keşke öyle olsa...

Keşke bu çürümüşlük sadece o "ulaşılmaz" tepelerde yaşansa.

Ama maalesef bu bir kültür, bu bir zihniyet meselesi.

Unutmayın, su, yukarıdan aşağıya doğru akar.

Kendi hayatımıza bakalım.

Ofislerimizde, mahallemizde, sosyal çevremizde benzer "küçük ağlar" yok mu?

Güçlü birinin yanında yer almak için, onun yaptığı haksızlığa, onun yaptığı zorbalığa, hatta tacize sessiz kalanları görmüyor muyuz?

"Aman şimdi sesimi çıkarırsam işimden olurum", "Aman ağzımızın tadı kaçmasın", "Bana dokunmayan yılan bin yaşasın" diyenler...

O milyarderlerin adasındaki "sessizlik yemini" ile, bizim ofisteki "görmezden gelme" huyumuz arasında, nitelik olarak ne fark var?

Sadece ölçek farkı var.

Mekanizma aynı: **Kişisel çıkar uğruna, erdemi satmak.**

O dosyalar açıldığında, o isimler döküldüğünde herkes şok olmuş gibi;

"Aaa, nasıl yaparlar!" diyor...

Herkes o "bilmiyordum" korosuna katılıyor.

Oysa herkes biliyor.

Fısıltıları duyuyorlar.

Gariplikleri görüyorlar.

Ama o "network"ten kopmamak, o güçten mahrum kalmamak için başlarını diğer tarafa çeviriyorlar, gözlerini kapatıyorlar...

Diyojen feneriyle gerçeği ararken, onlar gerçek görünmesin diye ışıkları kapatıyorlar...

Çözüm ne peki?

Bu bataklık kurur mu?

Eğer biz, birey olarak, "erdemli" olandan yana tavır almazsak, kurumaz.

Çözüm; o kapalı kapıların ardında ne vaat edilirse edilsin, o odaya girmemektir.

Çözüm; "Bütün arkadaşlarım orada, ben de gitmeliyim" gibi bir sürü psikolojisinden çıkıp, "Orası yanlış, ben gelmiyorum" diyebilme cesaretidir.

Bu, başta bahsettiğimiz "Network" kavramını yeniden tanımlamaktır.

Gerçek ve temiz bir ilişki ağı; birbirinin açığını kollayan, birbirine **"şantaj yapan"** insanların topluluğu değildir.

Gerçek bir toplum; birbirinin hakkını savunan, zayıfı güçlüye yedirmeyen insanların birliğidir.

Bir yerde bir güç, denetimsizse, **"şeffaf"** değilse ve kapalı kapılar ardında "özel" kurallarla işliyorsa; oradan kaçın.

Siz o masaya oturduğunuzda, "hesap benden çıkmıyor" diye sevinirsiniz. Bu durum işinize de gelir.

Ama o sofraların kuralı acımasızdır:

Eğer masaya oturduğunuzda faturayı kimin ödediğini göremiyorsanız;

Bilin ki siz orada konuk değil, **masanın mezesisinizdir.**

Ve günü geldiğinde, afiyetle harcanırsınız.

Bugün kendinize şunu sorun:

Benim hayatımda, "görmezden geldiğim" için pişman olduğum bir an var mı?

Sırf birileriyle aram bozulmasın diye, sırf bir yerlere gelebilmek için sus-pus kaldığım bir haksızlık oldu mu?

Eğer cevabınız evetse, üzülmeyin ama uyanın.

Çünkü o büyük skandallar, işte bu küçük suskunlukların birikmesiyle oluşuyor.

Maskeli balolar bitince, ışıklar yanınca, geriye sadece çıplak gerçekler kalır.

Ve o gün geldiğinde, aynaya baktığınızda yüzünüzdeki ifadenin "Ah Gerçekten Bilmiyordum" şaşkınlığı değil; "Ben oradaydım! ve doğru olanı yaptım" huzuru olmasını dilerim.

Temiz kalın.

Uyanık kalın.

Ve asla, ama asla sessiz kalmayın.

Görüşmek üzere.